دعا و نيايش

آيت الله ارفع

« واذا سالك عبادي فاني قريب اجيب دعوه الداع اذا دعان»
البته دعا جداي از نماز و روزه و ساير عبادات نيست ولي از آنجا كه «الدعا مخ العباده» لب و مغز عبادت محسوب مي شود بايد به طور مستقل به آن پرداخت و مخصوصا كه سخن درباره حال و نيايش رهبر بزرگ جهان خلقت حضرت محمد(ص) است. آن بزرگوار به مردم سفارش مي كند: «در حوائج خويش از خدا استغاثه نماييد، در شدايد زندگي به خدا پناهنده شويد، به درگاه او تضرع كنيد و او را بخوانيد زيرا كه دعا مغز و لب عبادت است.
نكته قابل توجه آنست كه دعا به هر زبان و شكلي باشد خوب و ارزشمند است ولي چه بهتر كه ادب در دعا نيز رعايت شود.
حضرت صادق(ع) مي فرمود: «حفظ و رعايت كن آداب و شرايط دعا را و متوجه باش كه را مي خواني و چگونه مي خواني و براي چه مي خواني.
بنابر اين اگر ما زبانمان قادر نيست كه خير دنيا و آخرت خويش را از خداوند تبارك و تعالي طلب كنيم خوبست كه به سراغ پيامبر و اهل بيت گراميش رويم و ادب دعا خواندن را از آن بزرگواران بياموزيم چه آنكه آنها خدا را بهتر از ما شناخته اند و با ديد ولايتي خير و شر بشر را در همه زمينه ها تشخيص مي دهند و الحق كه عالي ترين مضامين را در دعاهاي خويش گنجانده و چيزي را از قلم نينداخته اند. و اينك شمه اي از حال دعا و نيايش رسول الله(ص) :
«رسول خدا(ص) هنگام دعا كردن دست هايش را بلند مي نمود و چون فقيري كه غذا طلب كند تضرع و زاري مي كرد.»
«رسول خدا(ص) وقتي به آيينه نظر مي افكند و مي گفت: ستايش مخصوص خدايي است كه آفرينشم را كامل و اخلاقم را نيكو گردانيد و در برابر عيب ديگران مرا زينت بخشيد.»
هر گاه داخل مسجدي مي شد مي گفت: «اللهم افتح لي ابواب رحمتك» خدايا درهاي رحمتت را به روي من بگشاي و چون مي خواست از مسجد خارج گردد مي گفت: «الله افتح لي ابواب رزقك» خدايا درهاي روزيت را به روي من بگشاي.
وقتي كنار سفره غذا مي نشست مي گفت:
«بسم الله اللهم اجعلنا مشكوره تصل بها نعمه الجنه»
به نام خدا، پروردگارا اين غذا را از نعمت هاي مشكوره قرار ده و آن را به نعمت بهشتي متصل فرما.
حمد و شكر نعمات الهي از بالاترين مرتبه دعاهاي رسول اكرم(ص) بود. در بعضي روايات دارد كه هر روز سيصد و شصت بار به اندازه شماره رگ هاي بدن حمد خدا مي كرد و مي گفت: «الحمدلله رب العالمين كثيرا علي كل حال» در تمام حالات به طور فراوان حمد و ستايش مخصوص پروردگار جهانيان باد.
در مواقعي كه خبر خوشي براي آن حضرت مي آوردند و شاد بود مي گفت: «الحمدلله علي كل نعمه» وقتي گرفتار مصيبت و اندوه مي شد مي گفت: «الحمدلله علي كل حال» خلاصه شكر و حمد از زبان حضرتش نمي افتاد.

---

قدرت ناشى از ايمان و تعاليم نبوي

 

ابوذر صحرانورد

**********

پيامبر اعظم(ص) چنان اعراب را دچار تحول کرد که افرادى که براى اندک چيزى تن به ذلت مى‌دادند و در جامعه آن روز هيچ ارزشى نداشتند و خوراک و پوشاک و سايرشئون زندگى ايشان بها و قيمت نداشت و داراى روحيه‌اى ضعيف بودند و با خوارى و سرافکندگى عمر خود را سپرى مى‌نمودند، آن چنان اوج گرفتند که مقتدرترين حکومت‌هاى زمان خود را دچار شکست کردند و بزرگى روح آنان همه را به تعجب و شگفتى وادار کرد و قوى‌ترين ارتشها در مقابل اراده نيرومند آنان احساس ضعف نمودند.

در جنگى که بين قواى اسلام و ارتش ايران در سال چهاردهم هجرى رخ داد، رستم فرمانده کل قواى ايران پيش از شروع جنگ براى از نزديک ديدن نيروهاى مسلمين شخصا حرکت کرد و در نزديکى اردوگاه نظامى آنها که در قادسيه بود، آمد و از روى تپه‌اى که اشراف بر دشمن داشت، ارتش اسلام را کاملا زيرنظر گرفت.

او مردى باتجربه و فهميده بود. با ديدن ارتش اسلام اين واقعيت را درک کرد که گرچه مسلمين تجهيزات کافى ندارند و از نظر تعداد قابل مقايسه با ارتش ايران نيستند، ولى از روحيه فوق‌العاده نيرومند و اراده‌اى خلل‌ناپذير و ايمان به هدف برخوردارند و طبعا ايشان قواى نظامى مجهز و سنگين او را که از درون پوسيده و متلاشى بود، نابود مى‌سازند. از اين رو همان وقت انديشه صلح در او قوت گرفت.

کسى را پيش زهره‌بن عبدالله فرستاد، وى از طرف سعد وقاص فرمانده کل قواى اسلامى و رياست مقدمه ارتش را به عهده داشت،‌ و رستم فرمانده قواى ايران او را به نزد خود طلبيد.

زهره پيش رستم آمد و رستم به او پيشنهاد صلح کرد و با کنايه به او وعده رشوه داد که ارتش خود را بدون خونريزى از جنگ منصرف کند و به او گفت:

شما همسايه ما بوديد و ما به شما نيکى مى‌کرديم، شما از احسان ما بهره‌مند بوديد و گاهى که خطرى از ناحيه کسى شما را تهديد مى‌کرد ما از شما حمايت مى‌نموديم.

زهره پاسخ داد:

سخن تو راجع به گذشته صحيح است، ولى مسلمان امروز، عرب ديروز نيست. اکنون ما براى دنيا و ماديات به سوى شما نيامديم. هدف ما آخرت است، ما همان‌طور بوديم که گفتي،‌ تا اين که خداوند در ميان ما پيامبرى برانگيخت و او مارا به خداى خود دعوت کرد و ما دين او را پذيرفتيم.

خداوند به فرستاده خود پيام داد که من اين طايفه را بر اقوامى پيروز مى‌کنم که دين و قانون مرا نپذيرند و به وسيله آنها از دشمنان انسانيت انتقام مى‌گيرم. پيروزى از آنهاست تا وقتى که بر اسلام ثابت بمانند و اين دين حقى است که هرکس آن را بپذيرد خوار مى‌گردد و هرکس با آن پيوندبرقرار سازد، عزت مى‌يابد.

رستم گفت: ممکن است درباره دين خودتان توضيحى بدهي.

زهره گفت: اساس آن دو چيز است: گواهى به يگانگى خدا، گواهى به رسالت محمد(ص.)

رستم گفت: ديگر چه؟

زهره گفت: ديگر آزاد ساختن بندگان از بردگى انسانهايى مانند خود، چون همه مردم فرزندان آدم و حوا هستند و با يکديگر برادر ابوينى مى‌باشند.

رستم از زيبايى وعمق و ژرفاى اين سخن به وجد آمد و بى‌اختيار گفت:

اين منطق چقدر زيباست. سپس گفت: اگر ما اينها را بپذيريم و قبول کنيم، آيا شما باز خواهيد گشت.

زهره: سوگند به خدا،‌ آري!

رستم: منطق شما کاملا‌ صحيح است، از زمان اردشير تاکنون در ايران ما طبقات پست حق ندارند تغيير شغل بدهند و بگويند اگر چنين شود اشراف با ما به ستيزه برمى‌خيزند.

زهره گفت: اما نحن خيرالناس للناس.

ولى ما از همه مردم براى مردم بهتريم.

معرفى کتاب

در محضر پيامبر اعظم

کتاب “در محضر پيامبر اعظم (ص)“ که در بردارنده نصايح حکيمانه پيامبر اعظم (ص) به مولا اميرالمومنين (ع) مى‌باشد توسط دانشمند ارجمند و فقيه عاليمقدار حضرت آيت‌الله زين‌العابدين باکويى به رشته تحرير درآمده است. به مناسبت نامگذارى سال جارى به عنوان “سال پيامبر اعظم (ص)“، اين کتاب نفيس توسط انتشارات کمال‌الملک به چاپ رسيده و نويسنده از اصلى‌ترين و مستندترين منابع و مآخذ براى تدوين فصول و مطالب اين کتاب که در قالب 39 سفارش تنظيم‌شده بهره‌گيرى کرده است.

نويسنده در پيش‌گفتار اين کتاب چنين آورده است: “... خداوند متعال پيامبرانى را به عنوان حجت‌الله و خليفه‌الله، سفرا و پيام‌رسانان خود به جامعه بشرى معرفى نمود که سرآمد آنها خاتم‌الانبياء و افضل‌الرسل پيامبر گرامى اسلامى حضرت محمدبن عبدالله عليه الصلاه والسلام مى‌باشد، در حق آن بزرگوار فرمود: “لولاک لما خلقت الافلاک”. از اين رو علت غايى خلقت و ايجاد جهان هستى با اين وسعت بى‌پايان را بايد وجود اقدس آن حضرت دانست و در واقع خلقت انسان و ساير موجودات شعاع وجودى آن حضرت به شمار مى‌آيد”.

در بخش ديگرى مى‌خوانيم: “حضرت از طرف خداوند ذوالجلال مامور شد تا درس تزکيه نفس و عرفان را که زمينه پاکى و طهارت معنوى و روحى مى‌باشد و نيز درس تعليم و تربيت انسان‌ها که تحقق انسانيت است به مردم بياموزد. رسولان گذشته هريک به نوبه خود توانستند بخشى از مراحل تکامل را بپيمايند و در حقيقت، راه رشد و تعالى را براى انسان‌ها هموار کردند تا در عصر حضرت ختمى‌مرتبت (ص) به سر حد کمال و اتمام برسند و از محضر شريفش استفاده کنند. مخاطب مستقيم آن بزرگوار، شخص بزرگى بود که در دامن پاک آن حضرت تربيت شده بود؛ اميرمومنان، صديق‌ اکبر و فاروق عظيم، حضرت امام على‌بن‌ابيطالب (ع) که همه درس‌هاى کمالى را از آن پيامبر بزرگ آموخت، چنانکه خود آن حضرت فرمود: “هزارها در علم با عنايت پيغمبر (ص) بر روى من باز شد.”

از ديگر تاليفات آيت‌الله باکويى مى‌توان به کتاب‌هاى ارزشمندى چون گل‌هايى از بوستان عترت (سه جلد)، عزت واقتدار ديني، سروش آسماني، خورشيد غدير، در سکوت نخلستان، کوثر نبوت، سحاب رحمت، آقاى مردم کيست؟، تفسير سوره حمد، در محضر امام صادق، در محضر امام علي، انوار حکمت، سيماى خانواده و جوان اشاره نمود.

حدیث

پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم):
اجتماع مایه نیکی است و تفرقه موجب
رنج و عذاب
                                  _{نهج الفصاحه}

گل محمدی

تیم ایران با گی یحیی گل محمدی با مکزیک مساوی کرد و این به نظرم یعنی نام پیامبر اعظم باید در پر مخاطب ترین اتفاق جهان در حال حاضر در دنیا طنین انداز شود. کور و کر شوند آنان که تاب دیدن و شنیدن مقدس ترین نام جهان را ندارند. که کور و کرند صم بکم عمی و هم لایعقلون

به یاد پاره تن پیامبر اعظم

مقام صديقه كبري فاطمه زهرا(س) مقام بسيار بزرگي است، ايشان بر گردن مسلمانان حق بزرگي دارند، ولي متأسفانه آنگونه كه مستحق است اين حق را ادا نكرده‌ايم، از آن مي‌ترسم كه محكمه‌اي در دنيا كه قاضي آن حضرت صاحب الزمان، ارواحنا له الفداء، و يا در آخرت كه قاضي آن خداوند تبارك و تعالي باشد تشكيل شود و ما را مورد سؤال قرار دهند كه آيا براي اداي حقتان نسبت به حضرت فاطمه زهرا(س) كاري انجام داده‌ايد؟ حتي به مقدار اعتراف يك فقيه سني؟ مي‌ترسم كه آن زمان جوابي نداشته باشيم.

ديدگاه دانشمندان جهان درباره شخصيت پيامبر اعظم(ص)

دكتر سيدمحمد حسين قدرت كلمه الله هي العليا رسول اكرم محمد ابن عبدالله صلي الله عليه و آله و سلم كلمه الهي بود و كلام الهي فوق همه كلمه ها و انديشه هاست. بلغت العلا بكماله كشفت الدجا بجماله حسنت جميع خصاله صلوا عليه و آله ظهور اسلام در پرتو مجاهدت هاي نبي اكرم(ص) و اهلبيت عليهم السلام نقطه عطف تاريخ بشري است، كه دستاوردهاي بيشمار پيشرفت همه جانبه تمدن كنوني را فرا روي بشريت قرار داده است و كمترين دستاوردها از اين شجره پاك آسماني گسترش خواندن، نوشتن و عالمگير شدن علوم در جهان اسلام و انتقال اين علوم ابتدا به اسپانيا، ايتاليا، آلمان، انگلستان و... ساير ملل و دول اروپا و سپس همه جهانيان شد، بطوري كه بدون اين نقطه عطف آسماني هرگز تمدن هايي چون روم، مصر و ايران باستان راهي به تمدن كنوني نداشتند. دلايل تاريخي اين حقيقت غير قابل انكار بي شمار است. يكي از اين دلايل اقرار مكرر دانشمندان اسلامي و خصوصاً غير اسلامي و اروپايي به اين حقيقت عظيم است كه نمونه كوچكي از آن را هم اكنون پيش رو داريد. متأسفانه جامعه به ظاهر پيشرفته غرب صهيونيزم زده براي مقابله با تعاليم اديان آسماني خصوصاً اسلام عزيز جنگ رواني گسترده اي را آغاز نموده كه پيشقراولان آن سردمداران شناخته شده آمريكا و اسرائيل مي باشند. با كمال تعجب داعيه داران دروغين تمدن و حقوق بشر به علت ضعف و زبوني در مصاف با نورانيت آفتاب عالمگير محمدي(ص) عقده گشايي نموده، بي ادبي پيشه كرده و به ساحت مقدس پيامبر عظيم الشان اسلام اسائه ادب نموده اند. خوشبختانه دانشمندان بنام اين جوامع برخلاف تلاش هاي مذبوحانه و توهين آميز نه تنها پيامبر اسلام را از بزرگان طراز اول تمدن ديني مي دانند بلكه با صراحت تمام بر جهاني شدن دين اسلام بعلت مزاياي بي شمار آن اقرار نموده اند. دقيقاً همين نكته مهم است كه خاطر توهين كنندگان را به درد آورده و آنها را به ورطه بي فرهنگي و توهين كشانده است. از سوي ديگر در پوشش اين اسائه ادب به ساحت مقدس پيامبر اعظم(ص) درصددند واكنش جهان اسلام را مورد ارزيابي قرار داده تا با سناريوهاي جديد فشارهاي بيشتري را بر مسلمانان جهان به ويژه جمهوري اسلامي ايران وارد كنند. مخالفت استكبار جهاني با دانش و فناوري هسته اي ايران به عنوان يك حق مسلم و بديهي، معرفي جمهوري اسلامي ايران به عنوان حامي تروريست و ناقض حقوق بشر، دامن زدن به اختلافات قومي و تشديد و تضاد ميان مسئولين نظام، تعميق اختلافات و صف بندي هاي سياسي در جهت ايجاد بحران در وحدت و انسجام ملي و همچنين گسترش فساد و فسق و فجور اجتماعي تنها نمونه هاي زنده و گويايي است كه به صورت علني و آشكار سلطه طلبان و زورگويان غربي و صهيونيستي بر آن اذعان داشته و با اين ترفندهاي شيطاني كانون الهام بخشي اسلام ناب براساس تفكرات امام راحل(ره) و رهبري داهيانه مقام معظم رهبري را مورد هجوم قرار مي دهند. اما اين سردمداران جهانخوار بايد بدانند كه خداي ما «خيرالماكرين» و «متم نوره و لو كره الكافرون» است و با خواست و مشيت الهي و گفته امام راحلمان اين قرن ان شاءاله قرن روشنگري و بيداري اسلامي و قرن غلبه مستضعفين بر مستكبرين است. تولستوي: نويسنده و فيلسوف اخلاق گراي معروف روسيه كه آموزه هايش سرمشق رهبران بزرگ سياسي در جهان بوده است در كتاب اسلام و عرب دكتر گستاولوبون صفحه 154 و 159 نظريه صائبي در مورد پيامبر اسلام دارد. وي كه سرمشق افرادي همچون گاندي بوده چنين مي گويد: «شخص شخيص پيامبر اسلام سزاوار همه گونه احترام و اكرام مي باشد. شريعت پيغمبر اسلام بعلت توافق آن با عقل و حكمت در آينده عالمگير خواهد شد.» ¤¤¤ واشنگتون ايروينگ : نويسنده و كنسول آمريكا در اسپانيا در كتاب Mohamad and his succesors مي گويد: «تمام آيات قرآن محكم و پرمعني مي باشد و از روي شعور نوشته شده است. بنابراين سندي كه باعث تسلي قلب خودمان در دست باشد نداريم.» ¤¤¤ كارل ماركس : فيلسوف سياستمدار و انقلابي آلماني الاصل در قرن 19 با درك عميق از شخصيت پيامبر عظيم الشأن اسلام چنين اظهار مي دارد: «محمد مردي بود كه... از ميان مردمي بت پرست با اراده آهنين برخاست و آنان را به يگانه پرستي دعوت كرد و در دلهاي ايشان جاوداني روح و روان را بكاشت بنابر اين او را نه تنها بايد در رديف مردان بزرگ و برجسته تاريخ شمرد بلكه سزاوار است كه به پيامبري او اعتراف كنيم و از دل و جان بگوييم كه او پيامبر خدا بوده است.» (كتاب محمد عند علماء الغرب، ص101) ¤¤¤ مهاتما گاندي : در كتاب اسلام شناسي غرب صفحه 36 مي گويد: «حيات شخص پيامبر اسلام بنوبه خود نشانه و سرمشق بارزي براي رد فلسفه عنف و اجبار در امر مذهب مي باشد. جواهر لعل نهرو: در كتاب نگاهي به تاريخ جهان مي گويد: «مذهبي كه پيامبر اسلام تبليغ مي كرد بواسطه سادگي و راستي و درستي آن و دارا بودن طعم دموكراسي و برابري، مورد استقبال توده هاي كشورهاي مجاور شد.» ¤¤¤ ولتر فرانسوي: در كتاب اسلام از نظر ولتر صفحه 28 و 53 مي گويد: «حضرت محمد بي گمان مردي بسيار بزرگ بود. وي جهانگشايي توانا، قانونگذاري خردمند، سلطاني دادگر و پيامبري پرهيزگار بود. او بزرگترين نقشي را كه ممكن بود در مقابل چشمان مردم عادي ايفا كند در روي زمين ايفا كرد.» ¤¤¤ پيرسيمون لاپلاس: منجم، رياضيدان بسيار معروف فرانسوي قرن 18 و 19ميلادي مي باشد كه نظريات او تحولات بزرگي در نجوم ايجاد كرده يكي از محققين غربي است كه در مورد دين مبين اسلام چنين اظهارنظر نموده است. «گرچه ما به اديان آسماني عقيده نداريم ولي آئين حضرت محمد(ص) و تعاليم او دو نمونه اجتماعي براي زندگي بشريت است بنابراين اعتراف مي كنيم كه ظهور دين او و احكام خردمندانه اش بزرگ و با ارزش مي باشد و به همين جهت از پذيرش تعاليم حضرت محمد بي نياز نيستيم.» (مجله مكتب اسلام ارديبهشت 52 صفحه69) ¤¤¤ پرفسور ارنست هگل: يكي از بزرگترين و پرنفوذترين فلاسفه قرن19 و آلماني الاصل در كتاب زندگاني محمد نوشته توماس كارلايل صفحه 48 مي گويد: «اسلاميت طرح خيلي جديد و در عين حال، طرح غيرمخدوش و بسيار عالي توحيد مي باشد.» ¤¤¤ هربرت جرج ولز: نويسنده و محقق انگليسي در كتاب سرمايه سخن مي گويد: «اسلام تنها ديني است كه هر بشر شرافتمند مي تواند بداشتن آن افتخار ورزد، اگر شاخه و برگ هاي اخير آن را بزنند (كه اينكار را امام روح الله خميني در انقلاب اسلامي ايران كرد.) تنها ديني است كه من دريافته ام و بارها گفته ام كه از سر خلقت آگاه است و با راز آفرينش آشنا و همه جا با تمدن همراه است، دين اسلام مي باشد.» اسلام در آغاز كار از پيچيدگي هاي لاهوتي كه مدتها مايه دردسر مسيحيت شده بود و سرانجام، حقيقت آن را از ميان برد بركنار بود. اسلام كاهن ندارد بلكه گروهي دانشمند و معلم و واعظ دارد و روح رافت و سخاوت و اخوت در آن نافذ است. ¤¤¤ گوته: دانشمند، شاعر، نويسنده معروف آلماني كه تاثير عميقي بر ادبيات آلمان و جهان بجاي گذاشته در كتاب ديوان شرقي و غربي مي گويد: «مندرجات كتاب قرآن ... ما را مجذوب مي كند و به شگفت مي آورد و سرانجام به تعظيم و احترام برمي انگيزد.» ¤¤¤ جورج برناردشو (1950-1856): بزرگترين نويسنده انگلستان بعد از شكسپير. افكار بلند او در زمينه مذهب- علم- اقتصاد- خانواده و هنر اثر عميقي بر روي مخاطبين خود داشته است. امواج خروشان افكار او در جوامع غربي منجر به روشنگري افكار عمومي مردم مي گرديد. او در رابطه با شخصيت والاي پيامبر بزرگ اسلام چنين مي گويد: «من هميشه نسبت به دين محمد(ص) بواسطه خاصيت زنده بودن شگفت آورش نهايت احترام را داشته ام بنظر من اسلام تنها ديني است كه داراي آنچنان خاصيتي است كه مي تواند تغييرات گوناگون را بخود جذب كند و خود را با اشكال و صور هر عصر منطبق سازد. من درباره دين حضرت محمد(ص) چنين پيش بيني كرده ام كه كيش او براي فرداي اروپا قابل قبول خواهد بود. همانطوري كه در اروپاي امروز هم پذيرش آن آغاز شده است. من معتقدم كه اگر مردي مانند پيامبر اسلام فرمانروايي مطلق جهان عصر جديد را احراز كند طوري در حل مسائل و مشكلات جهان توفيق خواهد يافت كه صلح و سعادتي را كه بشر بشدت احتياج دارد براي او تأمين خواهد كرد.» ¤¤¤ يوهان ولفگانگ گوته : در كتاب ديوان شرقي و غربي مي گويد: «از حماقت آدمي است كه تنها عقيده شخصي خود را ستايش كند. هرگاه معناي اسلام تسليم شدن به اراده خداوند جهان مي باشد. پس ما همگي- در اسلام- زندگي مي كنيم و مسلمان مي ميريم.» ¤¤¤ ادوارد گيبن : بزرگترين مورخ انگلستان در قرن 18 ميلادي نويسنده مشهور تاريخ سقوط امپراطوري روم درباره قرآن چنين مي نويسد: «از اقيانوس اطلس تا كنار رود گنگ (در هندوستان) قرآن نه فقط قانون فقهي شناخته شده است بلكه قانون اساسي شامل رويه قضايي و نظامات مدني و جزايي حاوي قوانيني است كه تمام عمليات و امور مالي بشر را اداره مي كند و همه اين امور كه به موجب احكام ثابت ولايتغيري انجام مي شود ناشي از اراده خداست. بعبارت ديگر قرآن دستور عمومي و قانون اساسي مسلمين و دستوري است شامل مجموعه قوانين ديني، اجتماعي، مدني، نظامي، قضايي، جنايي، جزايي، و همچنين مجموعه قوانين از تكاليف زندگي روزانه تا تشريفات ديني اعم از تزكيه نفس تا حفظ بدن و بهداشت و از حقوق عمومي تا حقوق فردي تا منافع عمومي و از اخلاقيات تا جنايات و از عذاب و مكافات اين جهان تا عذاب و مكافات جهان آينده، همه را در بردارد.» (كتاب عذر تقصير به پيشگاه محمد و قرآن صفحه 72) ¤¤¤ پرفسور ويل دورانت : مورخ و نويسنده آمريكايي (1885-1981) كه ميليونها نفر در جهان آثار او را مطالعه مي كنند در رابطه با شخصيت بزرگ پيامبر بزرگوار اسلام چنين اظهارنظر مي كند (كتاب پنجگام دين صفحه 185): «اگربه ميزان اثر اين مرد بزرگ در مردم بسنجيم بايد بگوئيم كه حضرت محمد«ص» از بزرگترين بزرگان تاريخ انساني است. وي درصدد بود سطح معلومات و اخلاق قومي را كه از فرط گرماي هوا و خشكي صحرا بتاريكي توحش افتاده بودند، اوج دهد در اين زمينه توفيقي يافت كه از توفيقات تمام مصلحان جهان بيشتر بود كمتر كسي را جز او ميتوان يافت كه همه آرزوهاي خود را در راه دين انجام داده باشد، زيرا بدين اعتقاد داشت. محمد«ص» از قبايل بت پرست و پراكنده در صحرا امتي واحد به وجود آورد. برتر و بالاتر از دين يهود و دين مسيح و دين قديم عربستان آئيني ساده و ديني روشن و نيرومند با معنوياتي كه اساس آن شجاعت و منعت قومي بود پديد آورد، كه در طي يك نسل در يكصد معركه نظامي پيروز شد و در مدت يك قرن يك امپراتوري عظيم و پهناور بوجود آورد و در روزگار ما نيروي مهمي است كه بر يك نيمه جهان نفوذ دارد.»

شوريده خاطرم، به دلم آرزوى محمد

استاد منصور پدرام

سراينده معاصر است که به سال 1326 در شهرستان لار استان فارس زاده شد. مجموعه اشعار ايشان با عنوان “پدرام” به چاپ رسيده است.

ملک وجود، جمله نشانش ز کوى محمد(ص)

خورشيد ذره‌اى زفروغ روى محمد(ص)

اگر که شب از روى خود نقاب گرفت

اسير حلقه گيسو و تار موى محمد(ص)

ظهور عالم و آدم، به دست ذات کمال

به عشق روى محمد(ص) به حسن آبروى محمد(ص)

جمال وجلوه خورشيد و رونق مهتاب

به يمن سيرت و خلق نکوى محمد(ص)

صبا که خوش خبر آمد به طرف باغ و چمن

زبان غنچه شکوفا، به گفتگوى محمد(ص)

من عاجزم که کنم شرح و وصف نبى را

شوريده خاطرم، به دلم آرزوى محمد(ص)

رسول رحمت

حسن خودروان

اشاره:

نامگذارى سال 1385 به نام مبارک پيامبراعظم صلى‌الله عليه و آله و سلم به جز آنکه ناظر بر تحولات اخير بين‌المللى و توطئه استکبار جهانى در توهين به ساحت مقدس پيامبر اکرم(ص) و ايجاد تفرقه در بين مسلمانان است، در همان حال مبين اين ضرورت است که در راستاى تحقق‌بخشى به احکام و ارزش‌هاى اسلامى که هدف اصلى انقلاب اسلامى ايران است. بايد توجه بيشترى به ابعاد گوناگون شخصيت و معارف پيامبر اعظم(ص) معطوف گردد؛ پيامبرى که به تعبير مقام معظم رهبري، مجموعه تکامل يافته همه انبيا و اولياى الهى در طول تاريخ است. ذيلا فهرستى اجمالى از شخصيت و سيره رسول اعظم(ص) تقديم مى‌شود؛

پيامبر اعظم صلى‌الله عليه و آله و سلم کيست؟

نام: محمد، احمد صلى‌الله عليه و آله و سلم

لقب معروف: رسول‌الله- خاتم الانبيا

کنيه: ابوالقاسم

پدر و مادر:‌عبدالله- آمنه

وقت و محل تولد: طلوع فجر روز جمعه 17 ربيع الاول سال 570 (يا 571) در مکه.

دوران نبوت: 23 سال از چهل سالگى تا 63 سالگي، 13 سال در مکه و 10 سال در مدينه، آغاز آن 27 ماه رجب.

وقت و محل رحلت و حرم مطهر: روز دوشنبه 28 ماه صفر سال 11 هجرت، در مدينه در سن 63 سالگى حرم مطهر و شريفش در مدينه، کنار مسجد النبى است.(1)

سيماى پيامبر (ص)

چهره حضرت رسول(ص) همچون ماه شب چهارده، مى‌درخشيد و هميشه لبخند بر لبانش جارى بود. با اين همه، اندوهى هميشگى همچون هاله ماه به دور رخسار فروزانش مى‌چرخيد. رنگ چهره آن حضرت سفيد متمايل به سرخى بود. چشمان نافذ ايشان، درشت و سياه بود و ريش مبارکش پرپشت بود .پيشانى گشاده‌اى داشت. دندان‌هايش سفيد و براق واندامش قوى و خوش‌نما بود. در هنگام راه رفتن گويى از بلندى به طرف پايين حرکت مى‌کرد. هرگاه دستان مبارکش را به چيزى مى‌کشيد يا با کسى دست مى‌داد بوى خوش دستش تا مدتى به مشام مى‌رسيد. (2)

پيامبراعظم(ص) در آيينه قرآن

“ان الله و ملائکه يصلون على النبى يا ايهاالذين آمنوا صلوا عليه و سلموا تسليما”(3)

خدا وند و فرشتگانش بر پيامبر(ص) درود مى‌فرستند؛ اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، بر او درود فرستيد و سلام گوييد و کاملا تسليم (فرمان او) باشيد.

در آيات بسيارى از قرآن کريم، درباره حفظ حرمت پيامبراعظم(ص) و عدم آزار او سخن به ميان آمده است. در سوره احزاب با اين هدف، نخست از علاقه خاص خدا و فرشتگان نسبت به پيامبر گرامى اسلام(ص) بيان مى‌شود. يعنى مقام پيامبر اکرم(ص) آن اندازه والاست که آفريدگار عالم هستى وهمه فرشتگان که تدبير اين جهان، به فرمان حق بر عهده آنان گذارده شده است، براو درود مى‌فرستند. اکنون که چنين است شما نيز با اين پيام جهان هستى هماهنگ شويد و او را گرامى بداريد. او يک گوهر گران‌قدر عالم آفرينش است واگر به لطف الهى در دسترس شما، قرار گرفته، مبادا آن را ارزان شماريد، مبادا منزلت او را در پيشگاه پروردگار و در نزد فرشتگان همه آسمان‌ها فراموش کنيد، او يک انسان است و از ميان شما برخاسته، ولى نه يک انسان عادي، کسى است که يک جهان در وجودش خلاصه شده است.

مطلب ديگر درباره اين آيه آن است که بين صلوا وسلموا چه تفاوتى است؟ مفسران بحث‌هاى گوناگونى در اينجا مطرح کرده‌اند.در روايتى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم ابو بصير از آن حضرت پرسيد: منظور از صلواه بر پيامبر(ص) که عبارت از طلب رحمت و درود فرستادن بر پيامبر(ص) است را متوجه شديم ولى منظور از تسليم بر او چيست؟ امام صادق(ع) فرمود: هو التسليم له فى الامور: منظور، تسليم بودن در برابر او در هر کار است.

به هرحال با دقت در مضمون دو عبارت، مى‌توان آنها را به نقطه واحدى معطوف کرد و آن تسليم قولى وعملى در بر ابر پيامبراکرم(ص) است؛ زيرا کسى که به او سلام مى‌فرستد و تقاضاى سلامت او را از خدا مى‌کند، نسبت به او عشق مى‌ورزد و او را به عنوان پيامبرى واجب الاطاعه مى‌شناسد.(4)

نام‌هاى پيامبر(ص) در قرآن کريم

در حديث گهربارى از امام باقر(ع) نقل شده است: پيغمبر(ص) ده نام داشت:‌پنج نام در قرآن آمده و پنج نام در غير آن است. نام‌هايى که در قرآن آمده، عبارت است از: محمد، احمد، عبدالله، يس و نون.(5) برخى از علما نيز از قرآن کريم، چهارصد نام براى آن حضرت ذکر کرده‌اند که مشهورترين آنها عبارت است از:‌شاهد، شهيد، بشير، داعي، رحمه للعالمين، رسول‌الله، خاتم النبيين، نبي،‌ امي، رئوف و رحيم.(6)

ماجراى مرد يهودي

روايت شده که وقتى پيامبراعظم(ص) ديده به جهان گشود، مردى يهودى نزد قريشيان رفت و گفت: آيا امشب در ميان شما، کودکى به دنيا آمده است؟... گفتند آري. گفت: مرا نزد او ببريد تا او را ببينم. قريش همراه او حرکت کردند و نزد آمنه رفتند و به او گفتند: کودک خود را بياور تا او را بنگريم؛ مرد يهودى کودک را گرفت و به او نگاه کرد و سپس با مشاهده خالى که بين شانه‌هاى کودک بود بيهوش شد. پس از اين که به هوش آمد، مردان قريشى به او گفتند: چرا بيهوش شدي؟ گفت: مقام نبوت، تا روز قيامت از بنى‌اسرائيل بيرون رفت. شادمان شويد، سوگند به خدا اين مولود، شکوه و عظمت شگفتى به شما مى‌بخشد و زبانزد مردم مشرق ومغرب خواهد شد. (7)

کانون رحمت

خداوند متعال، پيامبر گرامى اسلام(ص) را رحمتى مشمول و فراگير معرفى کرده و خطاب به آن حضرت فرموده است: “تو را نفرستاديم جز آنکه مى‌خواستيم رحمتى به مردم جهان ارزانى داريم.”(8)

پيامبراعظم(ص) مظهر رحمت و محبت الهى بود و خود مى‌فرمود: “من به عنوان رحمتى فراگير مبعوث شده‌ام.” سيره رفتارى آن حضرت نيز برپايه همين محبت بنا شده بود وايشان با مردم با مهربانى و دل‌سوزى رفتار مى‌کرد. خداوند در قرآن کريم، به بهترين شيوه، سيره رفتارى آن حضرت را توصيف کرده و فرموده است: “به موجب لطف و رحمت الهى برايشان نرم دل شدى که اگر تندخوى و سخت‌دل بودي، از پيرامونت پر اکنده مى‌شدند”(9) نيز فرمود: “هر آينه پيامبرى از خود شما به سويتان آمد که رنج‌هاى شما بر او سخت است؛ واصرار بر هدايت شما دارد، و نسبت به مومنان، رئوف و مهربان است.”(10) پيامبرى که روز فتح مکه را که بر جان ومال کافران تلسط کامل داشت، روز رحمت ناميد و فرمود: “امروز، روز رحمت و مهربانى است.”(11)

بردبارى پيامبر اعظم(ص)

پيامبراعظم(ص) در مسير رسالت خويش، با رنج‌هاى بسيارى روبه‌رو بود. در اين ميان، کفار قريش براى منصرف ساختن پيامبر(ص) از دعوت الهى خويش، از هيچ کارى فروگذار نمى‌کردند، به نحوى که با آغاز دعوت آشکار پيامبر(ص)آن حضرت را تحت بدترين فشارهاى روانى قرار دادند، او را مسخره کردند و کودکان و غلامان خود را براى آزار آن حضرت گسيل مى‌داشتند تا به ايشان سنگ بيندازند و بدنش را مجروح سازند. آنان اهانت‌ها و بى‌ادبى‌هايشان را تا جايى رساندند که در حال سجده، شکمبه شترى را بر سر آن حضرت انداختند. پيامبر اکرم(ص) تمام اين صحنه‌ها و آزارها را مى‌ديد ولى نفرين نمى‌کرد و مى‌فرمود: “خدايا! قوم مرا هدايت کن، زيرا آنها آگاه نيستند”(12) همين شکيبايى ايشان، موجب گرديد که مردمان، گروه گروه به دين او بگروند.

غمخوارى ديگران

از آنجا که حضرت محمد(ص) به غم فقدان پدر و مادر مبتلا شده بود، از توجه به بى‌پناهان غفلت نورزيد و آن را به فرهنگى همگانى تبديل کرد و فرمود: يتيمان را نوازش کنيد و غريبان را ارج بنهيد؛ زيرا خودم در کودکى به درد يتيمى ودر بزرگى به رنج غريبى دچار گشتم.”(13) همچنين مى‌فرمود: “هرکس يتيمى را سرپرستى کند و بپروراند، در آخرت، با من درجه همسان خواهد داشت.”(14)

لباس و پوشش در سيره نبوي

ساده‌پوشى به عنوان يکى از مظاهر ساده‌زيستى و رهايى از تعلقات مادى است. پيامبراعظم(ص) اين گونه به دنيا مى‌نگريست وهرگز ارزش را در لباس نمى‌ديد. آن حضرت، هم به سلامت و عافيت جسمي، هم به سادگى و هم به نوع سالم‌تر پارچه لباس توجه داشت و لباس پنبه‌اي،‌مورد علاقه آن حضرت بود. امام علي(ع) مى‌فرمايد: “لباس پنبه‌اى بپوشيد ، چرا که لباس پيامبر خداست.”(15) رنگ سبز، رنگ مورد پسند پيامبر براى لباس بود، ولى بيشتر لباس‌هاى حضرت سفيد بود و مى‌فرمود: “لباس سفيد را بر زندگان بپوشانيد و مردگان خويش را هم با پارچه سفيد کفن کنيد.”(16)

احترام به ارزشها

پيامبراعظم(ص) در بزرگداشت ارزش‌هاى انسانى واخلاقى تمام تلاش خود را به کار مى‌بست. براى نمونه، هنگامى که اسيران قبيله “طي” را آوردند، زنى در ميان آنان به پا خاست و به پيامبر گفت:” به مردم بگو مزاحم من نشوند و با من خوش‌رفتارى کنند؛ زيرا من دختر رئيس قبيله خويش هستم. پدرم کسى بود که به عهد و پيمان‌ها وفادار مى‌ماند، اسيران را آزاد و گرسنگان را سير مى‌کرد، به سلام کردن مبادرت مى‌ورزيد و هرگز نيازمندى را از خود نمى‌راند.” در اين هنگام پيامبر اکرم(ص) فرمود: “اين صفاتى که گفتي، نشانه‌هاى مومنان حقيقى است. اگر پدرت مسلمان بود، بر او رحمت مى‌فرستادم.” سپس فرمود: “او را رها کنيد‌و کسى مزاحم او نشود، زيرا پدرش کسى بود که مکارم اخلاق را دوست داشته و خداوند مکارم اخلاق را دوست دارد.”(17)

پيامبر اعظم(ص) از ديدگاه امام خميني(ره)

رهبر کبير انقلاب اسلامى ايران درباره عبادت پيامبرگرامى اسلام(ص) مى‌فرمود: “حضرت ختمى مرتبت، به قدرى رياضت کشيد و قيام در مقابل حق کرد که قدم‌هاى مبارکش ورم کرد و از طرف ذات مقدس حق آيه نازل شد که :”اى رسول خدا! ما قرآن را از آن جهت براى تو نازل نکرديم که (از کثرت عبادت خدا و جهد در هدايت خلق) خويشتن را به رنج درافکني.” در شدت شفقت و رافت آن بزرگوار، بر همه عائله بشرى بس است آيه شريفه اول سوره شعرا که فرمود: “اى رسول خدا! تو چنان در انديشه هدايت خلق هستى که مى‌خواهى جان عزيزت را از غم اين که ايمان نمى‌آورند، هلاک سازي.” سبحان‌الله! تاسف به حال کفار و علاقه‌مندى به سعادت بندگان خدا، کار را چقدر بر رسول خدا تنگ نموده که خداى تعالى او را تسليت دهد و دل لطيف او را نگهدارى کند که از شدت هم و حزن به حال اين جاهلان بدبخت، دل آن بزرگوار پاره شد و قالب تهى کرد.”(18)

فضيلت‌هاى صلوات:

براساس آيات و روايات فراوانى که در قرآن ومنابع روايى شيعه و سنى وجود دارد، براى ذکر صلوات بر پيامبر و خاندان آن‌حضرت فوايد بسيارى شمرده شده است. مهمترين اين فوايد عبارت است از: خشنودى و رضايتمندى خدا، رضايت و خشنودى پيامبر(ص) و خاندان او، جلب شفاعت نبى اکرم و خاندان پاک آن بزرگوار، تکفير گناهان، تامين کننده و کفايت کننده حاجات در دنيا و آخرت.”(19)

صلوات بر پيامبر(ص) از زبان امام سجاد(ع)

سپاس خدايى را که بر ما منت نهاد به وجود محمد(ص) در ميان امت‌هاى گذشته وقرون سپرى شده... بارالها! پس درود و رحمت فرست بر محمد(ص) که امين وحى تو، و بزرگوارتر از تمام خلق تو، و بنده پسنديده در ميان بندگان توست. آن پيشواى رحمت وقافله‌سالار خوبى و کليد برکت، چنان که جان خويش را براى اجراى فرمان تو به زحمت انداخته و در راه تو بدنش را هدف ناراحتى قرار داد... تا آن جا که به ديار غربت و محل دور از اهل و عشيره و مرکز سکونت هجرت نمود... بارالها؛ مرتبه او را به سبب زحماتى که در راه تو کشيد به بالاترين درجات بهشت بالا بر، تا اندازه‌اى که هيچ کس در هيچ مقام و منزلت با او يکسان نباشد و در آستانت، هيچ ملک مقرب و پيامبر مرسل با او برابرى نکند وقبول شفاعتش را در اهل بيت پاکيزه‌اش و مومنان از امتش بيش از آن چه به او وعده فرموده‌اى به او اعلام فرما.”(20)

پى‌نوشت‌ها:

1- پرتوى از زندگى چهارده معصوم(ويژه پيامبر(ص)) محمدى اشتهاردي.

2- حياه القلوب، علامه مجلسي، ج 3،294 .

3- احزاب، 56.

4- تفسير نمونه، ج17، ص 414-419.

5- خصال، شيخ صدوق،‌ص 426.

6- مناقب، ابن شهر آشوب، ج1، 195.

7و8- سيماى پرفروغ محمد(ص)، محمدى اشتهاردي، ج1 ، 38.

9- آل عمران، .159

10- توبه، .128

11- المغازي، ج2، ص .822

12- سيماى پرفروغ محمد(ص)، .144

13- سيره حلبي،‌ج1، ص ؛59 محمدخاتم پيامبران، ج1، ص370 .

14- نورالثقلين، حويزي، ج5، ص 597.

15- سنن النبي(ص)، علامه طباطبايي، ص126.

16- محجه البيضا، ج1، ص140 .

17- محجه البيضا، ج4، ص 122.

18- صحيفه نور، ج16، ص 210.

19- فصلنامه فرهنگ کوثر، ص 136.

20- بخشى از دعاى دوم صحيفه سجاديه، مترجم:‌حسين انصاريان

14 خرداد

السلام علیک یا ابن رسول الاعظم یا روح الله ایها عبد الصالح المطیع لله و رسوله.

یاد و خاطره امام خمینی برپا کننده اسلام ناب در عصر ما و ویران کننده طواغیت گرامی باد.

 

5 جمادی الاول

السلام علیک یا بنت بضعه الرسول الاعظم

ولادت حضرت زینب (سلام الله علیها) مبارک باد

علامه ملا احمد نراقي

احمد بن محمد مهدى ابن ابى ذر کاشانى نراقى متخلص به صفايى در حدود سال 1185 قمرى در نراق کاشان زاده شد. اثر مشهور او مثنوى طاقديس است که منظومه گهربارى است شامل اندرزهاى اخلاقى با بيانى رسا و شيرين. اکنون ابياتى از اين مثنوى ارزشمند را با هم مى‌خوانيم:

هم فرستد درد و هم درمان دهد

مى‌زند هم زخم و هر مرهم نهد

زين سبب فرمود خلاق جهان

با حبيب خود، نبى انس و جان:

گر نبودى ذات پاکت، خاک را

مى‌نکردم خلق و نى افلاک را

بى‌تو در خلق جهان، سودى نبود

هم برايشان مايه جودى نبود

باز فرمود آن شه بطحا سرير

گرنه مى‌بودى علي(ع) آن نره شير

آن سپهر کبريا را آفتاب

آن به جان دشمنان، سوزان شهاب

آن به ميدان جلالت يکه تاز

ساعد شاه ازل را شاهباز

اى شکار افکن بت طناز من

اى نگار شوخ تير انداز من

پادشاهان جمله نخجير تواند

سروران در بند زنجير تواند

اين گدا را هم کنون نخجير کن

سينه او را نشان تير کن

 

راز ختم نبوت

ظهور دين اسلام , با اعلام جاودانگى آن و پايان يافتن دفتر نبوت توام بوده است . مسلمانان همواره ختم نبوت را امر واقع شده تلقى كرده اند . هيچ گاه براى آنها اين مساله مطرح نبوده كه پس از حضرت محمد ( ص ) پيغمبر ديگرى خواهد آمد يا نه ؟ چه , قرآن كريم با صراحت , پايان يافتن نبوت را اعلام و پيغمبر بارها آن را تكرار كرده است . در ميان مسلمين انديشه ظهور پيغمبر ديگر , مانند انكار يگانگى خدا يا انكار قيامت , با ايمان به اسلام همواره ناسازگار شناخته شده است .
تلاش و كوششى كه در ميان دانشمندان اسلامى در اين زمينه به عمل آمده است , تنها در اين جهت بوده كه مى خواسته اند به عمق اين انديشه پى ببرند و راز ختم نبوت را كشف كنند .
وارد بحث ماهيت وحى و نبوت نمى شويم . قدر مسلم اين است كه وحى , تلقى و دريافت راهنمايى است از راه اتصال ضمير به غيبت و ملكوت . نبى , وسيله ارتباطى است ميان ساير انسانها و جهان ديگر و در حقيقت پلى است ميان جهان انسانها و جهان غيب .
نبوت از جنبه شخصى و فردى , مظهر گسترش و رقاء شخصيت روحانى يك فرد انسان است و از جنبه عمومى , پيام الهى است براى انسانها به منظور رهبرى آنها كه به وسيله يك فرد به ديگران ابلاغ مى گردد .
همين جاست كه انديشه ختم نبوت , ما را با پرسشهايى مواجه مى كند , كه : آيا ختم نبوت و عدم ظهور نبى ديگر بعد از خاتم النبيين به معنى كاهش استعدادهاى معنوى و تنزل بشريت در جنبه هاى روحانى است ؟ آيا مادر روزگار از زادن فرزندانى ملكوتى صفات كه بتوانند با غيب و ملكوت پيوند داشته باشند ناتوان شده است و اعلام ختم نبوت به معنى اعلام نازا شدن طبيعت نسبت به چنان فرزندانى است ؟
بعلاوه , نبوت معلول نيازمندى بشر به پيام الهى است و در گذشته طبق مقتضيات دوره ها و زمانها اين پيام تجديد شده است . ظهور پياپى پيامبران , تجديد دائمى شرايع , نسخهاى مداوم كتب آسمانى همه بدان علت است كه نيازمنديهاى بشر دوره به دوره تغيير مى كرده است و بشر در هر دوره اى نيازمند پيام نوين و پيامآور نوينى بوده است . با اين حال , چگونه مى توان فرض كرد كه با اعلام ختم نبوت اين رابطه يكباره بريده شود و پلى كه جهان انسان را به جهان غيبت متصل مى كند يكسره خراب گردد و ديگر پيامى به بشر نرسد و بشريت بلاتكليف گذاشته شود ؟
از اينها همه گذشته , چنانكه مى دانيم در فاصله ميان پيامبران صاحب شريعت مانند نوح و ابراهيم و موسى و عيسى يك سلسله پيامبران ديگر ظهور كرده اند كه مبلغ و مروج شريعت پيشين بوده اند . هزاران نبى بعد از نوح آمده اند كه مبلغ و مروج شريعت نوحى بوده اند , همچنين بعد از ابراهيم و غيره . فرضا انقطاع نبوت تشريعى را بپذيريم و بگوييم با شريعت اسلام شرايع ختم شد , چرا نبوتهاى تبليغى بعد از اسلام قطع شد ؟ چرا اينهمه پيامبر بعد از هر شريعتى ظهور كردند و آنها را تبليغ و ترويج و نگهبانى كردند , اما بعد از اسلام حتى يك پيامبر اينچنين نيز ظهور نكرد ؟
اينهاست پرسشهايى كه از انديشه ختم نبوت ناشى مى شود .
اسلام كه خود عرضه كننده اين انديشه است پاسخ اين پرسشها را داده است . اسلام انديشه ختم نبوت را آنچنان طرح و ترسيم كرده است كه نه تنها ابهام و ترديدى باقى نمى گذارد , بلكه آن را به صورت يك فلسفه بزرگ در مىآورد . از نظر اسلام , انديشه ختم نبوت نه نشانه تنزل بشريت و كاهش استعداد بشرى و نازا شدن مادر روزگار است و نه دليل بى نيازى بشر از پيام الهى است و نه با پاسخگويى به نيازمنديهاى متغير بشر در دوره ها و زمانهاى مختلف ناسازگار است , بلكه علت و فلسفه ديگرى دارد .
قبل از هر چيز لازم است با سيماى ختم نبوت آنچنانكه اسلام ترسيم كرده است آشنا بشويم و آن را بررسى كنيم , سپس پاسخ پرسشهاى خود را دريافت داريم .
در سوره احزاب آيه 40 چنين مى خوانيم :
 ما كان محمد ابا احد من رجالكم ولكن رسول الله و خاتم النبيين  .
محمد پدر هيچيك از مردان شما نيست , همانا او فرستاده خدا و پايان دهنده پيامبران است ( 1 ) .
اين آيه رسما حضرت محمد ( صلى الله عليه و آله ) را با عنوان ( خاتم النبيين) ياد كرده است .
كلمه ( خاتم) به حسب ساختمان لغوى خود در زبان عربى , به معنى چيزى است كه به وسيله آن به چيزى پايان دهند . مهرى كه پس از بسته شدن نامه بر روى آن مى زدند به همين جهت ( خاتم) ناميده مى شد , و چون معمولا بر روى نگين انگشترى , نام يا شعار مخصوص خود را نقش مى كردند و همان را بر روى نامه ها مى زدند , انگشترى را ( خاتم) مى ناميدند .
در قرآن هر جا و به هر صورت ماده ( ختم) استعمال شده است مفهوم پايان دادن يا بستن را مى دهد . مثلا در سوره يس آيه 65 چنين مى خوانيم :
 اليوم نختم على افواههم و تكلمنا ايديهم و تشهد ارجلهم بما كانوا يكسبون  .
در اين روز به دهانهاى آنها مهر مى زنيم و دستهاشان با ما سخن مى گويند و پاهاشان بر آنچه به دست آورده اند گواهى مى دهند .
لحن آيه مورد بحث خود مى رساند كه قبل از نزول اين آيه نيز پايان يافتن نبوت به وسيله پيغمبر اسلام در ميان مسلمين امرى شناخته بوده است . مسلمانان همان طورى كه محمد را ( رسول الله) مى دانستند , ( خاتم النبيين) نيز مى شناختند . اين آيه فقط يادآورى مى كند كه او را با عنوان پدر خوانده فلان شخص نخوانيد , او را با همان عنوان واقعى اش كه رسول الله و خاتم النبيين است بخوانيد .
اين آيه فقط به جوهر و هسته مركزى انديشه ختم نبوت اشاره مى كند و بر آن چيزى نمى افزايد .
در سوره حجر آيه 9 چنين آمده است :
 انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون  .
ما خود اين كتاب را فرود آورديم و هم البته خود نگهبان آن هستيم .
در اين آيه با قاطعيت كم نظيرى از محفوظ ماندن قرآن از تحريف و تغيير و نابودى سخن رفته است .
يكى از علل تجديد رسالت و ظهور پيامبران جديد تحريف و تبديلهايى است كه در تعليمات و كتب مقدس پيامبران رخ مى داده است و به همين جهت آن كتابها و تعليمات , صلاحيت خود را براى هدايت مردم از دست مى داده اند . غالبا پيامبران احيا كننده سنن فراموش شده و اصلاح كننده تعليمات تحريف يافته پيشينيان خود بوده اند .
گذشته از انبيائى كه صاحب كتاب و شريعت و قانون نبوده و تابع يك پيغمبر صاحب كتاب و شريعت بوده اند , مانند همه پيامبران بعد از ابراهيم تا زمان موسى و همه پيامبران بعد از موسى تا عيسى , پيامبران صاحب قانون و شريعت نيز بيشتر مقررات پيامبر پيشين را تاييد مى كرده اند . ظهور پياپى پيامبران تنها معلول تغيير و تكامل شرايط زندگى و نيازمندى بشر به پيام نوين و رهنمايى نوين نيست , بيشتر معلول نابوديها و تحريف و تبديل هاى كتب و تعليمات آسمانى بوده است .
بشر چند هزار سال پيش نسبت به حفظ مواريث علمى و دينى ناتوان بوده است , و از او جز اين انتظارى نمى توان داشت . آنگاه كه بشر مى رسد به مرحله اى از تكامل كه مى تواند مواريث دينى خود را دست نخورده نگهدارى كند , علت عمده تجديد پيام و ظهور پيامبر جديد منتفى مى گردد و شرط لازم ( نه شرط كافى ) جاويد ماندن يك دين , موجود مى شود .
آيه فوق به منتفى شدن مهمترين علت تجديد نبوت و رسالت از تاريخ نزول قرآن به بعد اشاره مى كند , و در حقيقت , تحقق يكى از اركان ختم نبوت را اعلام مى دارد .
چنانكه همه مى دانيم در ميان كتب آسمانى جهان تنها كتابى كه درست و به تمام و كمال دست نخورده باقى مانده قرآن است . بعلاوه , مقادير زيادى از سنت رسول به صورت قطعى و غير قابل ترديد در دست است كه از گزند روزگار مصون مانده است . البته بعد توضيح خواهيم داد كه وسيله الهى محفوظ ماندن كتاب آسمانى مسلمين , رشد و قابليت بشر اين دوره است كه دليل بر نوعى بلوغ اجتماعى انسان اين عهد است .
در حقيقت , يكى از اركان خاتميت , بلوغ اجتماعى بشر است به حدى كه مى تواند حافظ و نگهبان مواريث علمى و دينى خود باشد و خود به نشر و تبليغ و تعليم و تفسير آن بپردازد . درباره اين مطلب بعد بحث خواهيم كرد .
در سراسر قرآن اصرار عجيبى هست كه دين , از اول تا آخر جهان , يكى بيش نيست و همه پيامبران بشر را به يك دين دعوت كرده اند . در سوره شورى آيه 13 چنين آمده است :
 شرع لكم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليك و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى  .
خداوند براى شما دينى قرارداد كه قبلا به نوح توصيه شده بود و اكنون بر تو وحى كرديم و به ابراهيم و موسى و عيسى نيز توصيه كرديم .
قرآن در همه جا نام اين دين را كه پيامبران از آدم تا خاتم مردم را بدان دعوت مى كرده اند ( اسلام) مى نهد . مقصود اين نيست كه در همه زمانها به اين نام خوانده مى شده است , مقصود اين است كه دين داراى حقيقت و ماهيتى است كه بهترين معرف آن , لفظ ( اسلام) است . در سوره آل عمران , آيه 67 درباره ابراهيم مى گويد :
 ما كان ابراهيم يهوديا و لا نصرانيا ولكن كان حنيفا مسلما  .
ابراهيم نه يهودى بود و نه نصرانى , حق جو و مسلم بود .
و در سوره بقره آيه 132 درباره يعقوب و فرزندانش مى گويد :
 و وصى بها ابراهيم بنيه و يعقوب يا بنى ان الله اصطفى لكم الدين فلا تموتن الا و انتم مسلمون  .
ابراهيم و يعقوب به فرزندان خود چنين وصيت كردند : خداوند براى شما دين انتخاب كرده است , پس با اسلام بميريد .
آيات قرآن در اين زمينه زياد است و نيازى به ذكر همه آنها نيست .
البته پيامبران در پاره اى از قوانين و شرايع با يكديگر اختلاف داشته اند . قرآن در عين اينكه دين را واحد مى داند , اختلاف شرايع و قوانين را در پاره اى مسائل مى پذيرد . در سوره مائده آيه 48 مى گويد :
 لكل جعلنا منكم شرعه و منهاجا  .
براى هر كدام ( هر قوم و امت ) يك راه ورود و يك طريقه خاص قرار داديم .
ولى از آنجا كه اصول فكرى و اصول عملى كه پيامبران به آن دعوت مى كرده اند يكى بوده و همه آنان مردم را به يك شاهراه و به سوى يك هدف دعوت مى كرده اند , اختلاف شرايع و قوانين جزئى در جوهر و ماهيت اين راه كه نامش در منطق قرآن ( اسلام) است تاثيرى نداشته است . تفاوت و اختلاف تعليمات انبياء با يكديگر از نوع اختلاف برنامه هايى است كه در يك كشور هر چند يك بار به مورد اجرا گذاشته مى شود و همه آنها از يك قانون اساسى الهام مى گيرد . تعليمات پيامبران در عين پاره اى اختلافات مكمل و متمم يكديگر بوده است .
اختلاف و تفاوت تعليمات آسمانى پيامبران از نوع اختلافات مكتبهاى فلسفى يا سياسى يا اجتماعى يا اقتصادى كه مشتمل بر افكار متضاد است نبوده است , انبياء تماما تابع يك مكتب و داراى يك تز بوده اند .
تفاوت تعليمات انبياء با يكديگر , يا از نوع تفاوت تعليمات كلاسهاى عالى تر با كلاسهاى دانى تر , يا از نوع تفاوت اجرائى يك اصل در شرايط و اوضاع گوناگون بوده است .
مى دانيم كه دانش آموز در كلاسهاى بالاتر نه تنها به مسائلى بر مى خورد كه قبلا به آنها به هيچ وجه بر نخورده است , بلكه تصورش درباره مسائلى كه قبلا ياد گرفته و در ذهن كودكانه خود به نحوى آنها را تجسم داده است احيانا زير و رو مى شود . تعليمات انبياء نيز چنين است .
توحيد , اصل و سنگ اول ساختمانى است كه پيامبران دست در كار ساختنش بوده اند , اما همين توحيد درجات و مراتبى دارد . آنچه يك عامى به نام خداى يگانه در ذهن خود تجسم مى دهد با آنچه در قلب يك عارف تجلى مى كند يكى نيست . عارفان نيز در يك درجه نيستند . ( اگر ابوذر بر آنچه در قلب سلمان است آگاه گردد , گمان كفر به او مى برد و او را مى كشد ) ( 2 ) .
بديهى است كه آيات اول سوره حديد و آخر سوره حشر و سوره ( قل هو الله احد) براى بشر چند هزار سال پيش - بلكه بشر هزار سال پيش - قابل هضم نبوده است . تنها افراد معدودى از اهل توحيد خود را به عمق اين آيات نزديك مى نمايند . در آثار اسلامى وارد شده  كه : ( خداوند چون مى دانست بعدها افراد متعمق و ژرف انديشى خواهند آمد , آيات (  قل هو الله احد)  و پنج آيه اول سوره حديد را نازل كرد ) ( 3 ) .
شكل اجرائى يك اصل كلى نيز در شرايط گوناگون متفاوت مى شود . بسيارى از اختلافات در روش انبياء از نوع تفاوت در شكل اجرا بوده است نه در روح قانون . اين مطلبى است كه بعد درباره آن سخن خواهيم گفت .
قرآن كريم هرگز كلمه ( دين ) را به صورت جمع ( اديان ) نياورده است . دين در قرآن همواره مفرد است , زيرا آن چيزى كه وجود داشته و دارد دين است نه دينها .
بعلاوه , قرآن تصريح مى كند كه دين مقتضاى فطرت و نداى طبيعت روحانى بشر است .
 : فاقم وجهك للدين حنيفا فطره الله التى فطر الناس عليها  ( 4 ) .
حق جويانه چهره خويش را به سوى دين , همان فطرت خدا كه مردم را بر آن آفريده , ثابت نگهدار .
مگر بشر چند گونه فطرت و سرشت و طبيعت مى تواند داشته باشد ؟ ! اينكه دين از اول تا آخر جهان يكى است و وابستگى با فطرت و سرشت بشر دارد - كه آن نيز بيش از يكى نمى تواند باشد - رازى بزرگ و فلسفه اى شكوهمند در دل خود دارد و تصور خاصى
درباره فلسفه تكامل به ما مى دهد . با واژه ( تكامل ) همه آشنا هستيم , همه جا سخن از تكامل است : تكامل جهان , تكامل جانداران , تكامل انسان و اجتماع .
اين تكامل چيست و چگونه صورت مى گيرد ؟ آيا يك سلسله علل تصادفى است كه منجر به تكامل مى شود , و يا در سرشت آن چيزى كه متكامل مى گردد ميل و جذبه اى به سوى تكامل هست و او راه خود را از پيش انتخاب و مشخص كرده است ؟ آيا حركت تكاملى همواره روى خط معين و مشخص و با هدف و مقصد شناخته شده صورت مى گيرد , و يا اين حركت چندى يك بار تحت تاثير علل تصادفى بر روى يك خط قرار مى گيرد و پيوسته تغيير جهت مى دهد و هيچ گونه هدف و مقصد مشخص ندارد ؟
از نظر قرآن سير تكاملى جهان و انسان و اجتماع يك سير هدايت شده و هدفدار است و بر روى خطى است كه ( صراط مستقيم ) ناميده مى شود و از لحاظ مبدا و مسير و منتها مشخص است . انسان و اجتماع , متحول و متكامل است , ولى راه و خط سير , مشخص و واحد و مستقيم است :
 و ان هذا صراطى مستقيما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله  ( 5 ) .

يكى خط است از اول تا به آخر

بر او خلق خدا جمله مسافر

تكامل انسان به اين نحو نيست كه در هر زمانى تحت تاثير يك سلسله علل - صنعتى يا اجتماعى يا اقتصادى - در يك راه حركت كند و دائما تغيير مسير و تغيير جهت بدهد .
اينكه قرآن با اصرار زياد , دين را يكى مى داند و فقط به يك شاهراه قائل است و اختلاف شرايع و قوانين را مربوط به خطوط فرعى مى داند , مبتنى بر اين اصل فلسفى است .
بشر در مسير تكاملى خود مانند قافله اى است كه در راهى و به سوى مقصد معينى حركت مى كند , ولى راه را نمى داند , هر چندى يك بار به كسى برخورد مى كند كه راه را مى داند و با نشانيهايى كه از او مى گيرد دهها كيلومتر راه را طى مى كند تا مى رسد به جايى كه باز نيازمند راهنماى جديد است , با نشانى گرفتن از او افق ديگرى برايش روشن مى شود ودهها كيلومتر ديگر را با علاماتى كه گرفته طى مى كند تا تدريجا خود قابليت بيشترى براى فراگيرى پيدا مى كند و مى رسد به شخصى كه ( نقشه كلى ) راه را از او مى گيرد و براى هميشه با در دست داشتن آن نقشه , از راهنماى جديد بى نياز مى گردد .
قرآن با توضيح اين نكته كه راه بشر يك راه مشخص و مستقيم است و همه پيامبران با همه اختلافاتى كه در راهنمايى و دادن نشانى به حسب وضع و موقع زمانى و مكانى دارند , به سوى يك مقصد و يك شاهراه هدايت مى كنند , جاده ختم نبوت را صاف و ركن ديگر از اركان آن را توضيح مى دهد , زيرا ختم نبوت آنگاه معقول و متصور است كه خط سير اين بشر متحول متكامل , مستقيم و قابل مشخص كردن باشد , اما اگر همان طور كه خود بشر در تكاپو است و هر لحظه در يك نقطه است , خط سير او نيز دائما دستخوش تغيير و تبديل باشد و نهايت و مقصد و مسير , مشخص نباشد و در هر برهه اى از زمان بخواهد در يك جاده حركت كند , بديهى است كه ختم نبوت - يعنى دريافت يك نقشه و برنامه كلى و هميشگى - معقول و متصور نيست .
در سوره بقره آيه 143 چنين آمده است :
 و كذالك جعلنا كم امه وسطا لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيدا  .
و اينچنين شما را - تربيت يافتگان واقعى اسلام را - جماعت وسط و معتدل و متعادل قرار داديم تا حجت و شاهد بر مردم ديگر باشيد و پيغمبر حجت و شاهد بر شما باشد .
امت واقعى اسلام از نظر قرآن يك امت وسط و معتدل است . بديهى است كه امت وسط و معتدل و متعادل دست پرورده تعاليم وسط و معتدل است . اين آيه امتياز و خصوصيت امت ختميه و تعليمات ختميه را در يك كلمه ذكر مى كند : وسطيت و تعادل .
در اينجا پرسشى پيش مىآيد و آن اينكه مگر ساير پيامبران تعليمات متعادلى نداشته اند ؟ در پاسخ اين پرسش ذكر مطلبى لازم است :
انسان تنها جاندار روى زمين نيست , و هم تنها جاندارى نيست كه اجتماعى زندگى مى كند . جاندارهاى ديگرى هستند كه زندگى اجتماعى دارند با يك سلسله مقررات و نظامات و تشكيلات دقيق . زندگى آنها بر خلاف بشر , ادوارى از قبيل عهد جنگل , عهد حجر , عهد آهن , عهد اتم و غيره پيدا نكرده است , از اولى كه نوع آنها به وجود آمده داراى همين تشكيلات و نظامات بوده اند كه دارند . اين انسان است كه به حكم : (  و خلق الانسان ضعيفا  ( 6 ) انسان ( در بدو خلقت ) ناتوان آفريده شده است) زندگى اش از صفر شروع مى شود و به سوى بى نهايت پيش مى رود . انسان فرزند رشيد و بالغ طبيعت است و از همين رو آزاد و مختار است , نيازى به قيمومت و سرپرستى مستقيم و هدايت اجبارى به وسيله نيروى مرموزى به نام غريزه ندارد . آنچه ساير جانداران با نيروى غير قابل سر پيچى غريزه انجام مى دهند , او در محيط آزاد عقل و قوانين قراردادى انجام مى دهد :
 انا هديناه السبيل اما شاكرا و اما كفورا  ( 7 ) .
راه را به او نموديم , او خود ( آزادانه و با انتخاب خود ) يا قدر شناس است و يا ناسپاس .
راز اينكه در انسان انحراف و سقوط و توقف و انحطاط هست و در ساير جاندارها نيست نيز در همين نكته است . انسان بر خلاف ساير جانداران - كه سر جاى خود متوقف اند و خود قادر نيستند كه خود را جلو ببرند يا به عقب برگردند , به راست منحرف شوند يا به چپ , تند بروند يا كند - هم مى تواند خود را به جلو ببرد و هم مى تواند به عقب برگردد , هم قادر است به سوى چپ منحرف شود و هم به سوى راست , هم مى تواند تند برود و هم كند , و بالاخره هم مى تواند بنده اى ( شاكر ) باشد و هم سركشى ( كافر ) , از اين رو دائما در ميان نوسانات افراطى و تفريطى گرفتار است .
اجتماع بشرى گاه آنچنان جامد و ساكن و اسير عادات دست و پا گير مى شود كه نيازمند به نيرويى است كه زنجيرها را از او برگيرد و او را به حركت آورد , و گاه آنچنان هوس نو خواهى پيدا مى كند كه سنن و نواميس خلقت را فراموش مى كند , گاه غرق در غرور و تكبر و خودخواهى مى شود و نيرويى ضرورت پيدا مى كند كه او را در جهت زهد و رياضت و ترك خودبينى و رعايت حدود خود و حقوق ديگران براند , و گاه آنچنان به سستى و لاقيدى و ستمكشى خو مى كند كه جز با بيدار كردن ( منش ) و شخصيت و احساس احقاق حقوق , چاره نمى توان كرد . بديهى است كه تند روى يا كند روى يا انحراف به راست يا چپ هر كدام برنامه مخصوص به خود دارد . براى جامعه منحرف به راست , نيروى اصلاح كننده بايد متمايل به چپ باشد و برعكس .
اين است كه دواى يك زمان و يك دوره و يك قوم , براى زمان ديگر و قوم ديگر , درد و بلاى مزمن است , و اين است راز اينكه رسالتها مختلف , و احيانا به صورت ظاهر , متضاد جلوه مى كند : يكى پيامبر جنگ مى شود و ديگرى پيامبر صلح , يكى پيامبر محبت مى شود و ديگرى پيامبر خشونت و صلابت , يكى پيامبر انقلابى و ديگرى پيامبر محافظه كار , يكى پيامبر گريان و ديگرى پيامبر خندان . راز موقت بودن تعليمات اين گونه پيامبران همين است . بديهى است كه با همه تضادى كه ميان اين گونه رسالتها از نظر روش هست , از نظر هدف تضاد و اختلافى نيست , هدف يكى است : بازگشت به تعادل و افتادن در جاده اصلى .
قرآن كريم ضمن قصص پيامبران كاملا نشان مى دهد كه هر كدام از آنها ضمن تعليمات مشترك مربوط به مبدا و معاد , بر روى يك نكته بالخصوص تكيه و اصرار داشته و مامور اجراى برنامه خاصى بوده اند . اين مطلب از مطالعه قصص قرآنى كاملا روشن است .
خطرى كه غالبا مصلحان اجتماعى به وجود مىآورند از همين ناحيه است كه در يك اجتماع تندرو يا كندرو يا متمايل به راست يا به چپ ظهور مى كنند و به پيكار مقدسى دست مى زنند , اما فراموش مى كنند يك برنامه معين فقط براى مدت محدودى قابل اجراست و با جامعه كندرو يا تندرو يا چپ رو يا راست رو آنقدر بايد پيكار كرد كه تعادل خود را باز يابد , و بيش از آن , خود مستلزم سقوط و انحراف جامعه از سوى ديگر است .
اكنون كه اين توضيح داده شد مى توانيم به مفهوم آيه مورد نظر نزديك شويم .
رسالت پيامبر اسلام با همه رسالتهاى ديگر اين تفاوت را دارد كه از نوع قانون است نه برنامه , قانون اساسى بشريت است , مخصوص يك اجتماع تندرو يا كندرو يا راست رو يا چپ رو نيست .
اسلام طرحى است كلى و جامع و همه جانبه و معتدل و متعادل , حاوى همه طرحهاى جزئى و كار آمد در همه موارد . آنچه در گذشته انبياء انجام مى دادند كه برنامه مخصوص براى يك جامعه خاص از جانب خدا مىآورند , در دوره اسلام علما و رهبران امت بايد انجام دهند , با اين تفاوت كه علما و مصلحين با استفاده از منابع پايان ناپذير وحى اسلامى برنامه هاى خاصى تنظيم مى كنند و آن را به مرحله اجرا مى گذارند .
قرآن كتابى است كه روح همه تعليمات موقت و محدود كتب ديگر آسمانى را كه مبارزه با انواع انحرافها و بازگشت به تعادل است در بر دارد . اين است كه قرآن خود را ( مهيمن) و حافظ و نگهبان ساير كتب آسمانى مى خواند :
 و انزلنا اليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الكتاب ومهيمنا عليه  ( 8 ) .
ما اين كتاب را بحق فرود آورديم در حالى كه تاييد و تصديق مى كند كتب آسمانى پيشين را و حافظ و نگهبان آنهاست .
از نصوص اسلامى بر مىآيد كه همه پيامبران به حكم اينكه مقدمه ظهور نبوت كلى و ختمى و قانون اساسى يگانه الهى بوده اند , موظف بوده اند كه نويد اكمال و اتمام دين را در دوره ختميه به امتهاى خود بدهند . خداوند از همه پيامبران چنين پيمانى گرفته است . در نهج البلاغه , خطبه اول بيان جالبى در اين زمينه است :
 ولم يخل سبحانه خلقه من نبى مرسل او كتاب منزل او حجه لازمه او محجه قائمه , رسل لا تقصربهم قله عددهم و لا كثره المكذبين لهم , من سابق سمى له من بعده او غابر عرفه من قبله , على ذلك نسلت القرون و مضت الدهور و سلفت الاباء و خلفت الابناء , الى ان بعث الله محمدا رسول الله صلى الله عليه و آله لانجاز عدته و تمام نبوته , ماخوذا على النبيين ميثاقه مشهوره سماته , كريما ميلاده  .
خداوند هرگز خلق را از وجود يك پيامبر يا كتاب آسمانى يا حجت كافى يا طريقه روشن خالى نگذاشته است , فرستادگانى كه اندكى عدد آنها و بسيارى عدد مخالفانشان آنها را از انجام وظيفه باز نداشته است . هر پيامبرى به پيامبر پيشين خود قبلا معرفى شده است و آن پيامبر پيشين او را به مردم معرفى كرده و بشارت داده است . به اين ترتيب نسلها پشت سر يكديگر آمد و روزگاران گذشت تا خداوند محمد ( صلى الله عليه و آله ) را به موجب وعده اى كه كرده بود , براى تكميل دستگاه نبوت فرستاد در حالى كه از همه پيامبران براى او پيمان گرفته بود . علائم او معروف و مشهور و ولادت او بزرگوارانه بود .
از پيغمبر اكرم دو جمله لطيف در اين زمينه وارد شده , يكى اينكه فرموده است :  نحن الاخرون السابقون يوم القيامه  ( 9 ) .
ما در دنيا پس از همه پيامبران و امتها آمده ايم , اما در آخرت در صف مقدم هستيم و ديگران پشت سرما هستند .
ديگر اينكه فرمود :  آدم و من دونه تحت لوائى يوم القيامه  ( 10 ) .
تمام پيامبران در قيامت زير پرچم من اند .
علت اين سبقت و تقدم در قيامت و علت اينكه همه پيامبران در آن جهان در زير پرچم اين پيامبر هستند اين است كه همه مقدمه اند و اين نتيجه , وحى آنها در حدود يك برنامه موقت بوده و وحى اين پيغمبر در سطح قانون اساسى كلى هميشگى است . بزرگان اسلامى با توجه به اين دو جمله و با الهام از يك اصل ديگر از اصول معارف اسلامى , كه آنچه در آن جهان ظهور مى كند ظهور ملكوتى واقعيات اين جهان است , سخنان نغز و دلپذيرى در اين باره گفته اند . اين الفارض مصرى با اشاره به مضمون اين دو حديث مى گويد :

و انى و ان كنت ابن آدم صوره

فلى فيه معنى شاهد بابوتى

و كلهم عن سبق معناى دائر

بدائرتى او وارد من شريعتى

و ما منهم الا و قد كان داعيا

به قومه للحق عن تبعيتى

و قبل فصالى دون تكليف ظاهرى

ختمت بشرعى الموضحى كل شرعه ( 11 )

مولوى در همين مضمون مى گويد :

ظاهرا آن شاخ اصل ميوه است

باطنا بهر ثمر شد شاخ هست

گر نبودى ميل و اميد ثمر

كى نشاندى باغبان بيخ شجر

پس به معنى آن شجر از ميوه زاد

گر به صورت از شجر بودش نهاد

مصطفى زين گفت : ( كادم و انبيا

خلف من باشند در زير لوا)

بهر اين فرموده است آن ذو فنون

رمز (نحن الاخرون السابقون )

گر به صورت من ز آدم زاده ام

من به معنى جد جد افتاده ام

پس زمن زاييد در معنى پدر

پس ز ميوه زاد در معنى شجر

اول فكر آخر آمد در عمل

خاصه فكرى كو بود وصف ازل

شبسترى مى گويد :

يكى خط است از اول تا به آخر

بر او خلق خدا جمله مسافر

در اين ره انبيا چون ساربان ان

دليل و رهنماى كاروان اند

و زيشان سيد ما گشته سالار

( هم او اول هم او آخر در اين كار)

احد در ميم احمد گشت ظاهر

( در اين دور اول آمد عين آخر )

ز احمد تا احد يك ميم فرق است

جهانى اندرين يك ميم غرق است

بر او ختم آمده پايان اين راه

بدو منزل شده ( ادعوا الى الله)

مقام دلگشايش جمع جمع است

جمال جانفزايش شمع جمع است

شده او پيش و دلها جمله در پى

گرفته دست جانها دامن وى

قرآن كريم اصل نويد و ايمان و تسليم پيامبران پيشين را به پيامبرانى كه پس از آنها مىآيند ( و به طريق اولى خاتم انبياء ) و وظيفه دارى اينكه امت خود را نيز بدين جهت تبليغ كنند و آنها را آماده تعليمات پيامبران بعدى بنمايند , و همچنين تاييد و تصديق پيامبران بعدى پيامبران پيشين او و اينكه خداوند از پيامبران بر اين نويد و تسليمها و تاييد و تصديقها پيمان شديد گرفته است اينچنين ذكر كرده است :
 و اذا اخذ الله ميثاق النبيين لما اتيتكم من كتاب و حكمه ثم جائكم رسول مصدق لما معكم لتومنن به و لتنصرنه قالء اقررتم و اخذتم على ذلكم اصرى قالو اقررنا قال فاشهدوا و انا معكم من الشاهدين  ( 12 ) .
به يادآر هنگامى را كه خداوند از پيامبران پيمان گرفت كه زمانى كه به شما كتاب و حكمت دادم سپس فرستاده اى آمد كه آنچه با شماست تصديق مى كند , به او ايمان آوريد و او را يارى نماييد . خداوند گفت آيا اقرار و اعتراف كرديد و اين بار را به دوش گرفتيد ؟ گفتند اقرار كرديم . گفت پس همه گواه باشيد , من نيز از گواهانم .
پيوند نبوتها و رابطه اتصالى آنها مى رساند كه نبوت يك سير تدريجى به سوى تكامل داشته و آخرين حلقه نبوت , مرتفع ترين قله آن است . عرفاى اسلامى مى گويند ( الخاتم من ختم المراتب باسرها) يعنى پيامبر خاتم آن است كه همه مراحل را طى كرده و راه نرفته و نقطه كشف نشده از نظر وحى باقى نگذاشته است . اگر فرض كنيم در يكى از علوم همه مسائل مربوط به آن علم كشف شود , جايى براى تحقيق جديد و كشف جديد باقى نمى ماند . همچنين است مسائلى كه در عهده وحى است , با كشف آخرين دستورهاى الهى جايى براى كشف جديد و پيامبر جديد باقى نمى ماند . مكاشفه تامه محمديه كامل ترين مكاشفه اى است كه در امكان يك انسان است و آخرين مراحل آن است . بديهى است كه هر مكاشفه ديگر بعد از آن مكاشفه , جديد نخواهد بود , از قبيل پيمودن سرزمين رفته شده است , سخن و مطلب جديد همراه نخواهد داشت , سخن آخر همان است كه در آن مكاشفه آمده است :
 و تمت كلمه ربك صدقا و عدلا لا مبدل لكلماته و هو السميع العليم  ( 13 ) .
سخن راستين و موزون پروردگارت كامل شد , كسى را توانايى تغيير دادن آنها نيست . او شنوا و داناست .
مرحوم فيض در علم اليقين صفحه 105 از يكى از بزرگان چنين نقل مى كند :
 ( مقصود و هدف در فطرت آدميان رسيدن به مقام قرب الهى است و اين جز با راهنمايى پيامبران امكان پذير نمى باشد . از اين رو نبوت جزء نظام هستى قرار مى گيرد و البته مقصود و هدف , مرتبه اعلى و آخرين درجه نبوت است نه اولين درجه . آن نبوت طبق سنت الهى تدريجا كمال مى يابد , همچنانكه يك عمارت تدريجا ساخته مى شود . و همچنانكه در ساختن عمارت پايه ها و ديوارها هدف نيست , هدف صورت كامل خانه است , نبوت نيز چنين است , هدف صورت كامل آن است و در همين جاست كه نبوت خاتمه مى پذيرد و پايان مى يابد و زياده نمى پذيرد , زيرا زياده بر كمال نقص است و انگشت زيادى را مى ماند . پيغمبر اكرم در حديث معروف به همين معنى اشاره كرد كه گفت : مثل نبوت مثل خانه اى است كه ساخته شده و جاى يك خشت در آن باقى است , من جاى آن خشت آخرينم , يا من گذارنده آن خشت آخرينم) ( 14 ) .
بيانات گذشته مى تواند دورنمايى از سيماى انديشه ختم نبوت در ميان انديشه هاى اسلامى رسم كند و پايه ها و اركان آن را ارائه دهد .
معلوم شد انديشه ختم نبوت بر اين پايه است كه اولا مايه دين در سرشت بشر نهاده شده است , سرشت همه انسانها يكى است , سير تكاملى بشر يك سير هدفدار و بر روى يك خط مشخص و مستقيم است , از اين رو حقيقت دين كه بيان كننده خواستهاى فطرت و راهنماى بشر به راه راست است يكى بيش نيست .
ثانيا يك طرح به شرط فطرى بودن , جامع بودن , كلى بودن و به شرط مصونيت از تحريف و تبديل و به شرط حسن تشخيص و تطبيق در مرحله اجرا مى تواند براى هميشه رهنمون و مفيد و ما در طرحها و برنامه ها و قوانين جزئى بى نهايت واقع گردد . مباحث آينده بهتر اين مطلب را روشن خواهد كرد . اكنون به بررسى و پاسخ پرسشهايى كه در آغاز گفتار اشاره شد مى پردازيم .

دروازه هاى آسمان
اولين پرسشى كه انديشه ختم نبوت به وجود مىآورد درباره رابطه انسان با جهان غيب است . چطور مى شود كه انسان اوليه با همه بدويت و بساطت , از طريق وحى و الهام با جهان غيب ارتباط پيدا كرده و دروازه هاى آسمان به روى او باز بوده است , اما بشر پيشرفته كمال يافته بعدى از اين موهبت محروم و درهاى آسمان به رويش بسته شده است ؟ آيا واقعا استعدادهاى معنوى و روحى بشر كاهش يافته و بشريت از اين نظر تنزل كرده است ؟
اين شبهه از اين پندار پديد آمده كه ارتباط و اتصال معنوى با غيب مخصوص پيامبران است و لازمه انقطاع نبوت بريده شدن هر گونه رابطه معنوى و روحانى ميان جهان غيب و جهان انسان است .
اما اين پندار , سخت بى اساس است . قرآن كريم نيز ملازمه اى ميان اتصال با غيب و ملكوت و ميان مقام نبوت قائل نيست , همچنانكه خرق عادت را به تنهايى دليل بر پيامبرى نمى شناسد . قرآن كريم افرادى را ياد مى كند كه از زندگى معنوى نيرومندى برخوردار بوده اند , با فرشتگان همسخن بوده و امور خارق العاده از آنها سر مى زده بدون آنكه ( نبى) بوده باشند . بهترين مثال , مريم دختر عمران مادر عيسى مسيح است كه قرآن داستانهاى حيرت انگيزى از او نقل كرده است . قرآن درباره مادر موسى نيز مى گويد :
( ما به او وحى كرديم كه موسى را شير بده و آنگاه كه بر جان او بيم كردى او را به دريا بسپار , ما او را حفظ كرده , به تو باز خواهيم گرداند ) ( 15 ) .
چنانكه مى دانيم نه مادر عيسى پيامبر است و نه مادر موسى .
حقيقت اين است كه اتصال به غيب و شهود حقايق ملكوتى , شنيدن سروش غيبى و بالاخره ( خبر شدن ) از غيب , نبوت نيست , نبوت ( خبر باز آوردن) است و نه ( هر كه او را خبر شد , خبر باز آورد) . قرآن باب اشراق و الهام را بر روى همه كسانى كه باطن خويش را پاك كنند باز مى داند :
 ان تتقوا الله يجعل لكم فرقانا  ( 16 ) .
اگر تقواى الهى داشته باشيد خدا در جان شما نورى قرار مى دهد كه مايه تشخيص و تميز شما باشد .
 و الذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا  ( 17 ) .
آنان كه در راه ما كوشش كنند ما راههاى خود را به آنها مى نمايانيم .
براى اينكه نمونه اى از زندگى معنوى و عرفانى از نظر منطق اسلام به دست داده باشيم كافى است گوشه اى از يكى از خطب نهج البلاغه را ذكر كنيم . در خطبه 220 نهج البلاغه چنين آمده است :
 ان الله تعالى جعل الذكر جلاء للقلوب , تسمع به بعد الوقره و تبصر به بعد العشوه و تنقاد به بعد المعانده , و ما برح لله عزت الانه فى البرهه بعد البرهه و فى ازمان الفترات عباد ناجاهم فى فكرهم و كلمهم فى ذات عقولهم  .
خداوند ياد خود را صيقل دلها قرار داده است . دلها بدين وسيله از پس كرى , شنوا و از پس كورى , بينا و از پس سركشى و عناد , مطيع و رام مى گردند . همواره چنين بوده و هست كه خداوند در هر برهه اى از زمان , و در زمانهايى كه پيامبرى نبوده است , بندگانى داشته و دارد كه در سر ضمير آنها با آنها راز مى گويد و از راه عقلهاى آنها با آنها تكلم مى كند .
از پيغمبر اكرم روايت است :
 ان لله عبادا ليسوا بانبياء يغبطهم النبوه  ( 18 ) .
خداوند بندگانى دارد كه پيامبر نيستند , اما پيامبرى بر آنها رشك مى برد .
از نظر شيعيان كه به مقام امامت و ولايت باطنى ائمه اطهار ( عليهم السلام ) قائل اند بدون آنكه آنها را نبى بدانند , مطلب كاملا حل شده است . عرفاى اسلامى در قالب اصطلاحات عرفانى مراتب سير و سلوك معنوى را به چهار مرحله تقسيم كرده اند , ما به خاطر پرهيز از اطاله كلام فقط به دو مرحله از آن اشاره مى كنيم :
الف . سفر از خلق به حق
ب . سفر از حق به خلق
سفر از خلق به حق مخصوص پيامبران نيست , بلكه پيامبران مبعوث شده اند كه بشر را در اين سفر مدد نمايند . آنچه مخصوص پيامبران است سفر از حق به خلق است , يعنى ماموريت براى ارشاد و هدايت و دستگيرى خلق . پيامبرى بازگشت به كثرت است براى سوق دادن به وحدت .
صدرالمتالهين در صفحه 13 مفاتيح الغيب مى گويد :
 ( وحى يعنى نزول فرشته بر گوش و بر دل به منظور ماموريت و پيامبرى هر چند منقطع شده است و ديگر فرشته اى بر كسى نازل نمى شود و او را مامور اجراى فرمانى نمى نمايد , زيرا به حكم (  اكملت لكم دينكم)  , آنچه از اين راه بايد به بشر برسد رسيده است , ولى باب الهام و اشراق هرگز بسته نشده و نخواهد شد , ممكن نيست اين راه مسدود گردد) .
در اين زمينه سخنان زيادى گفته شده كه نقل آنها موجب اطاله كلام است . در ميان دانشمندان عصر ما اقبال لاهورى سخن لطيفى در اين موضوع دارد . اقبال در فرق ميان نبى و عارف ( و به قول خود او مرد باطنى ) چنين مى گويد :
( مرد باطنى نمى خواهد پس از آرامش و اطمينانى كه با تجربه اتحادى ( وصول به حق ) پيدا مى كند به زندگى اينجهانى باز گردد . در آن هنگام كه بنا بر ضرورت باز مى گردد بازگشت او براى بشريت سود چندانى ندارد , ولى بازگشت پيغمبر جنبه خلاقيت و ثمر بخشى دارد , باز مى گردد و در جريان زمان وارد مى شود به اين قصد كه جريان تاريخ را تحت ضبط در آورد و از اين راه , جهان تازه اى از كمال مطلوبها خلق كند . براى مرد باطنى آرامش حاصل از تجربه اتحادى مرحله اى نهايى است , براى پيغمبر بيدار شدن نيروهاى روانشناختى او است كه جهان را تكان مى دهد آن نيرو آنچنان حساب شده است كه كاملا جهان بشرى را تغيير دهد . . . پيغمبرى را مى توان همچون نوعى خود آگاهى باطنى تعريف كرد كه در آن تجربه اتحادى تمايل به آن دارد كه از حدود خود لبريز شود و در پى يافتن فرصتهايى است كه نيروهاى زندگى اجتماعى را از نو توجيه كند يا شكل تازه اى به آنها بدهد) ( 19 ) .
پس انقطاع نبوت به معنى انقطاع ماموريت الهى است براى ارشاد و هدايت , نه انقطاع فيض معنوى نسبت به سائرين و سالكين الى الله . بسيار اشتباه است اگر گمان كنيم اسلام با اعلام ختم نبوت منكر زندگى معنوى شده است .

نبوت تبليغى
پرسش ديگر اين است : پيامبران مجموعا دو وظيفه انجام مى داده اند : يكى اينكه از جانب خدا براى بشر قانون و دستور العمل مىآورده اند , دوم اينكه مردم را به خدا و عمل به دستورالعملهاى الهى آن عصر و زمان دعوت و تبليغ مى كرده اند . غالب پيامبران فقط وظيفه دوم را انجام مى داده اند , عده بسيار كمى از پيامبران كه قرآن آنها را ( اولوالعزم) مى خواند قانون و دستور العمل آورده اند . به عبارت ديگر , دو نوع نبوت بوده است : نبوت تشريعى و نبوت تبليغى . پيامبران تشريعى كه عددشان بسيار اندك است صاحب قانون و شريعت بوده اند , ولى پيامبران تبليغى كارشان تعليم و تبليغ و ارشاد مردم به تعليمات پيامبر صاحب شريعت بوده است . اسلام كه ختم نبوت را اعلام كرده است نه تنها به نبوت تشريعى خاتمه داده است بلكه به نبوت تبليغى نيز پايان داده است . چرا چنين است ؟ چرا امت محمد و ملت اسلام از هدايت و ارشاد چنين پيامبرانى محروم مانده اند ؟ فرضا اين مطلب را پذيرفتيم كه اسلام به واسطه كمال و كليت و تماميت و جامعيتش به نبوت تشريعى پايان داده است , پايان يافتن نبوت تبليغى را با چه حساب و فلسفه اى مى توان توجيه كرد ؟
حقيقت اين است كه وظيفه اصلى نبوت و هدايت وحى , همان وظيفه اول است , اما تبليغ و تعليم و دعوت , يك وظيفه نيمه بشرى و نيمه الهى است . وحى و نبوت , يعنى اتصال مرموز با ريشه وجود و سپس ماموريت براى ارشاد خلق , مظهرى است از مظاهر ( هدايت) كه بر سراسر هستى حكمفرماست :
 ربنا الذى اعطى كل شىء خلقه ثم هدى  ( 20 ) .
 الذى خلق فسوى و الذى قدر فهدى  ( 21 ) .
موجودات با پيمودن پله هاى هستى به تناسب درجه كمالى كه به آن مى رسند , از هدايت خاص آن درجه بهره مند مى گردند , يعنى خصوصيت و شكل هدايت بر حسب مراحل مختلف هستى متفاوت است . دانشمندان اثبات كرده اند كه حيوانات هر اندازه از نظر ساختمان و تجهيزات طبيعى ضعيفتر و ناتوان ترند از لحاظ نيروى مرموز هدايت غريزه كه نوعى حمايت و سرپرستى مستقيم طبيعت است قوى ترند , و هر اندازه كه از لحاظ تجهيزات طبيعى و نيروهاى حسى و خيالى و وهمى و عقلى مجهزتر مى گردند و بر پله هاى وجود بالا مى روند , از هدايت غريزى آنها كاسته مى شود , درست مانند كودكى كه در مراحل اول كودكى تحت حمايت و سرپرستى مستقيم و همه جانبه پدر و مادر است و هر اندازه كه رشد مى كند از تحت حمايت مستقيم والدين خارج و به خود واگذاشته مى شود . بالا رفتن جانداران بر پله هاى هستى و مجهز شدن به تجهيزات عضوى و حسى و خيالى و وهمى و هوشى و عقلى بر امكانات و استقلال آنها مى افزايد و به همان نسبت از هدايت غريزى آنها مى كاهد . مى گويند حشرات از همه حيوانات از لحاظ غريزه مجهزترند , در صورتى كه از لحاظ مراحل تكامل در درجه پايين قرار گرفته اند و انسان كه بر بالاترين پله نردبان تكامل قرار گرفته است از لحاظ غريزه از همه ناتوانتر است .
وحى , عالى ترين و راقى ترين مظاهر و مراتب هدايت است . وحى , رهنمونيهايى دارد كه از دسترس حس و خيال و عقل و علم و فلسفه بيرون است و چيزى از اينها جانشين آن نمى شود . ولى وحيى كه چنين خاصيتى دارد وحى تشريعى است نه تبليغى وحى . تبليغى برعكس است .
تا زمانى بشر نيازمند به وحى تبليغى است كه درجه عقل و علم و تمدن به پايه اى نرسيده است كه خود بتواند عهده دار دعوت و تعليم و تبليغ و تفسير و اجتهاد در امر دين خود بشود . ظهور علم و عقل , و به عبارت ديگر , رشد و بلوغ انسانيت , خود به خود به وحى تبليغى خاتمه مى دهد و علما جانشين چنان انبياء مى گردند . مى بينيم قرآن در اولين آيه اى كه نازل مى شود سخن از قرائت و نوشتن و قلم و علم به ميان مىآورد :
 اقرا باسم ربك الذى خلق , خلق الانسان من علق , اقرا و ربك الاكرم الذى علم بالقلم , علم الانسان مالم يعلم  ( 22 ) .
اين آيه اعلام مى كند كه عهد قرآن , عهد خواندن و نوشتن و ياد دادن و علم و عقل است . اين آيه تلويحا مى فهماند كه در عهد قرآن وظيفه تعليم و تبليغ و حفظ آيات آسمانى به علما منتقل شده و علما از اين نظر جانشين انبياء مى شوند . اين آيه اعلام بلوغ و استقلال بشريت در اين ناحيه است . قرآن در سراسر آياتش بشر را به تعقل و استدلال و مشاهده عينى و تجربى طبيعت و مطالعه تاريخ و به تفقه و فهم عميق دعوت مى كند . اينها همه نشانه هاى ختم نبوت و جانشينى عقل و علم به جاى وحى تبليغى است .
براى كداميك از كتب آسمانى به اندازه قرآن كار شده است ؟ به محض نزول قرآن هزارها حافظ قرآن پيدا مى شود . هنوز نيم قرن نگذشته به خاطر قرآن علم نحو و صرف و دستور زبان تدوين و لغتهاى زبان عربى جمع آورى مى گردد , علم معانى و بيان و بدايع ابتكار مى شود , هزارها تفسير و مفسر و حوزه هاى تفسير به وجود مىآيد , روى كلمه به كلمه قرآن كار مى شود . غالب اين فعاليتها از طرف مردمى صورت مى گيرد كه نسبت به زبان عربى بيگانه اند . فقط علاقه به قرآن است كه چنين شور و هيجانى به وجود مىآورد . چرا براى تورات و انجيل و اوستا چنين فعاليتهايى نشد ؟ آيا اين خود دليل بر رشد و بلوغ بشريت و قابليت او براى حفظ و تعليم و تبليغ كتاب آسمانى اش نيست ؟ آيا اين خود دليل جانشين شدن دانش به جاى نبوت تبليغى نيست ؟
بشر در دوره هاى پيشين مانند كودك مكتبى بوده است كه كتابى كه به دستش براى خواندن مى دهند پس از چند روز پاره پاره مى كند , و بشر دوره اسلامى مانند يك عالم بزرگسال است كه با همه مراجعات مكررى كه به كتابهاى خود مى كند , آنها را در نهايت دقت حفظ مى نمايد .
زندگى بشر را معمولا به عهد تاريخى و عهد ما قبل تاريخ تقسيم مى كنند . عهد تاريخى از زمانى است كه بشر توانسته يادگارهايى به صورت كتيبه يا كتاب از خود باقى بگذارد و همانها امروز ملاك قضاوت درباره زندگى آن روز است , اما از عهد ماقبل تاريخ هيچ گونه اثرى كه ملاك قضاوت قرار بگيرد باقى نمانده است .
ولى مى دانيم كه آثار عهد تاريخى نيز غالبا پراكنده است . دوره اى كه از آن به بعد بشر تاريخ و آثار خود را به طور منظم و نسل به نسل حفظ كرده و تحويل نسل بعد داده مقارن با ظهور اسلام است . خود اسلام نيز عاملى براى اين رشد عقلى محسوب مى شود . در دوره اسلامى , مسلمين هم آثار خود را حفظ و نگهدارى كردند و مانع اندراس و نابودى شدند و هم كم و بيش آثار ملل پيشين را نگهدارى و به نسلهاى بعد منتقل كردند . يعنى تقريبا مقارن با عهد ختم نبوت است كه بشر لياقت خود را براى حفظ مواريث علمى و دينى نشان داده است و در واقع دوره تاريخى واقعى مقارن با ظهور اسلام است . در ادوار گذشته , از يك طرف آثار نفيس علمى و فلسفى و دينى به وجود مىآمد و از طرف ديگر در كام آتش يا آب مى رفت . تاريخ از اين سرگذشتهاى دردناك فراوان به ياد دارد . حوزه علمى و عظيم اسكندريه پس از نفوذ مسيحيت در حوزه امپراطورى روم شرقى منحل شد و كتابخانه تاريخى آن به وسيله متعصبان مسيحى در كام آتش مى رفت
مدتها شايع شده بود كه اين كتابخانه را مسلمين هنگام فتح مصر آتش زدند . اين شايعه آنقدر قوت گرفت كه متاخران مسلمانان آن را در كتابهاى خود بازگو كردند . گذشته از اينكه در هيچيك از مدارك معتبر اين قضيه نقل نشده است , اخيرا  طلوع و ظهور علم و رسيدن بشر به حدى كه خود حافظ و داعى و مبلغ دين آسمانى خود باشد خواه ناخواه به نبوت تبليغى خاتمه داد . از اين رو است كه پيغمبر اكرم علماى اين امت را همدوش انبياى بنى اسرائيل يا برتر از آنها مى شمارد . اقبال لاهورى باز هم سخن لطيفى دارد , مى گويد :
( پيامبر اسلام ميان جهان قديم و جهان جديد ايستاده است . تا آنجا كه به منبع الهام وى مربوط مى شود به جهان قديم تعلق دارد و آنجا كه پاى روح الهام وى در كار مىآيد متعلق به جهان جديد است . زندگى در وى منابع ديگرى از معرفت را اكتشاف مى كند كه شايسته خط سير جديد آن است . ظهور و ولادت اسلام , ولادت عقل برهانى استقرائى است . رسالت با ظهور اسلام , در نتيجه اكتشاف ضرورت پايان يافتن خود رسالت به حد كمال مى رسد .

---

1 . يكى از عادات عرب و بعضى از ملل ديگر ( پسر خواندگى) بود و اسلام آن را منسوخ كرد . ( پسر خوانده) در ارث و روابط خانوادگى همانند پسر واقعى به شمار مى رفت .
رسول اكرم آزاد شده اى داشت به نام زيدبن حارثه كه پسر خوانده آن حضرت نيز به شمار مى رفت . مردم طبق معمول انتظار داشتند كه رسول اكرم با پسر خوانده خويش مانند پسر واقعى رفتار كند , همچنانكه خود آنها مى كردند . مفاد اين آيه اين است : محمد را پدر هيچ يك از مردان خود ( زيد بن حارثه يا شخص ديگر ) نخوانيد , او را فقط به عنوان فرستاده خدا و پايان دهنده پيامبران بشناسيد و بخوانيد .
2.  (  لو علم ابوذر ما فى قلب سلمان لقتله ) سفينه البحار , ماده ( ذر ) .
3 . اصول كافى : ج 1 ص 91 .
4 . روم / 30 .
5 . انعام / 153 .
6 . نساء / 28 .
7 . دهر / 3 .
8 . مائده / 48 .
9 . بحار , ج 6 / ص 166 و صحيح مسلم , ج 3 / ص 7 .
10 . علم اليقين فيض , ص 5 سفينه البحار , ماده ( لوى ) جامع الصغير , ج 1 / ص 107 .
11 . ترجمه : من هر چند به حسب صورت و جريانات مادى اينجهانى فرزند آدم ابوالبشر هستم , اما در من معنى و حقيقتى هست كه گواه بر پدرى من نسبت به آدم است . همه پيامبران به واسطه تقدم معنويت و حقيقت من بر گرد مركز من مى چرخند و از ورودگاه ( شريعت ) من آب بر مى دارند .
هيچ پيامبرى نيامده است مگر آنكه امت خويش را به خاطر حقيقت به پيروى از من خوانده است .
پيش از تمام شدن دوران شير خوارگى و نرسيده به دوره تكليف ظاهرى , با شريعت روشنگر خود به همه شرايع پايان دادم .
12 . آل عمران / 81
13 . انعام / 115 .
14 . متن حديث را مجمع البيان در ذيل آيه 40 سوره احزاب به نقل از صحيح بخارى و مسلم چنين آورده است :
 (  انما مثلى فى الانبياء كمثل رجل بنى دارا فاكملها و حسنها الا موضع لبنه فكان من دخل فيها فنظر اليها قال ما احسنها الا موضع هذه اللبنه فانا موضع هذه اللبنه ختم بى الانبياء ) .
15 . قصص / 7 .
16 . انفال / 29 .
17 . عنكبوت / 69 .
18 . صدرالمتالهين در مفاتيح الغيب اين حديث را نقل مى كند و مى گويد : هذا الحديث مما .
 ( رواه المعتبرون من اهل الحديث فى طريقتنا و طريقه غيرنا) يعنى اين حديث را محدثين معتبر شيعه و سنى روايت كرده اند . و نيز رجوع شود به آخرين فصل كتاب الشواهد الربوبيه .
19 . احياء فكر دينى در اسلام , ترجمه احمد آرام , ص 143 و 144 .
20 . طه / 50 .
21 . اعلى / 2 و 3 .
22 . علق / 1 - 5 .

فردوسی

محمد(ص)، رسول است، پيغمبر است

ز پيغمبران دگر بهتر است

همى تا خدا اين جهان آفريد

وزو صنع‌ها کرد يکسر پديد

کسى کش دهد ايزد آن پايگاه

از او بايد آموخت آيين راه

وليکن از ايشان چهار آمدند

که در دين حق، نامدار‌ آمدند

شه دين علي(ع) ابن عم رسول

سرشير مردان و جفت بتول

سخن‌هاى پيمغبران خداي

بگويم برآن کس، بود عقل وراي

معرفى کتاب؛ سنن النبى‌(ص)

محمدهادى مصدقي

‌نام کتاب: سنن النبي(ص)

مولف: علامه سيد محمدحسين طباطبايي(ره)

بشر در زندگى خود، همواره به يک سلسله آداب و رسوم پايبند بوده و شيوه‌اى را براى خويش برگزيده و زندگى خود را براساس همين آداب و رسوم ادامه مى‌دهد، خواه آنها را خود اختراع کرده و يا از ديگران اقتباس نموده باشد.

آداب و رسومى که تا به امروز در ميان جوامع بشرى پيد اشده است به طور کلى در اين چهار قسم، خلاصه مى‌شود:

1- آداب و رسوم خرافى

2- آداب و سنن عاميانه

3- آداب و سنن دانشمندان و روشن ضميران

4- آداب و سنن پيامبران (عليهم‌السلام)

اما از آن ‌رو که انسان،‌ آفريده خداست، بى‌ترديد بهترين برنامه براى کمال جسم و روح او برنامه‌اى است که از سوى خداوند متعال تنظيم يافته باشد، و اين برنامه در آداب و رسوم پيامبران بزرگ خدا و اوصياى گرامى‌ ايشان متجلى است.

خداوند متعال در قرآن کريم، رشد و هدايت پيامبران را به خود نسبت داده و طرز معاشرت و آداب و رسوم زندگى آنان را امضا و تصديق نموده است. اما کاملترين آداب و رسوم، همان راه و روش پيامبر اسلام(ص) است، چنانکه در سوره مبارکه احزاب، آيه 21، راه و روش آن حضرت، بهترين الگو سرمشق زندگى براى هرکس که به خدا و روز قيامت ايمان دارد معرفى گرديده است. همچنين در حديث، چنين آمده: خيرالسنن سنه محمد(ص) يعنى درميان سننن پيامبران، بهترين آنها،‌ همانا آداب و سننن زندگى پيامبر اسلام(ص) مى‌باشد.

در جامع الاخبار از رسول خدا(ص) روايت شده که فرمود: اکرموا اولادى و حسنوا آدابى يعنى فرزندان مرا گرامى بداريد و آداب و سنن مرا خوب انجام بدهيد. در تحت‌العقول نيز ، در حديثى از اميرالمومنين علي(ع) روايت شده که فرمود: از هدايت رسول خدا(ص) پيروى کنيد زيرا آن، بهترين هدايتهاست و راه و روش زندگى و سنت آن حضرت را برخود طريق مشى قرار دهيد، زيرا که آن شريفترين سنن جهان است و در مکارم از حضرت امام صادق (ع) روايت شده که فرمود: من دوست ندارم که مسلمانى بميرد، مگر اينکه تمام آداب و سنن رسول خدا(ص) را ولو يک بار هم شده انجام دهد.

شيخ شيراز، سعدى مى‌گويد:

مپندار سعدى که راه صفا

توان رفت جز در پى مصطفي(ص)

از اين رو، هر مسلماني، مشتاق است که از رفتار پيامبر خويش آگاه باشد. مى‌خواهد بداند سيماى پيامبر او چگونه بوده؛ آداب شخصى آن حضرت از قبيل خوردن و آشاميدن، خوابيدن و بيدار شدن، رفت و آمد، نشست و برخاست، نظافت، سفر، لباس و مسکن، معالجه و درمان و ...، و آداب عبادى ايشان مانند نماز و روزه، حج و صدقه، دعا و قرآن خواندن و ... و آداب خانوادگى ايشان همچون ازدواج، همسردارى و تربيت فرزند و ... و آداب اجتماعى و معاشرت حضرتش با مردم و دوستان و ياران، و ده‌ها آداب و سننى که آن بزرگوار رعايت مى‌کرده، چه بوده است.

آقاى محمد هادى فقهي، مترجم کتاب سنن النبي(ص) مى‌گويد:

بر اهل بصيرت و اطلا ع پوشيده نيست که سنن و آداب رسول خدا (ص) بسيار است و در ميان صدها کتاب، ضمن هزاران حديث، پخش و پراکنده گرديده و محدثين و اهل حديث،‌ هرکدام قسمتى را به تناسب ابواب در کتاب خود نقل کرده‌اند، ولى تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد، در ميان مولفات فريفتن (شيعه و سني) کمتر کتابى است که جامع همه روايات سنن بوده باشد و تا کنون به نوشتن چنين کتابى - با اين خصوصيات - اقدام نشده است و پر روشن است جمع‌آورى اخبار مربوط به سنن و آداب رسول خدا(ص) خدمت مهمى براى حفظ روح اسلام بوده، و چون يک منبع جامعى نيز براى پى بردن به طرز زندگى يک مرد کامل خواهد بود، در کمال اهميت مى‌باشد. تنها شخصيتى که در عصر ما به اين فکر افتاد و در اين راه قدم نهاد، همانا علامه مولف بودند، رواياتى که متضمن روشهاى عملى و نشان دهنده سنن و آداب و رسوم زندگى رسول خدا (ص) بود،‌ در کتابى به نام سنن النبي(ص) جمع‌آورى کرده و به اين طريق، راه و روش زندگى صحيح را به روى طالبان اين راه باز نمودند.

انصاف اينست که جاى اين کتاب در عصر ما خالى بود و بصراحت تمام مى‌توان گفت که درموضوع خود، کم نظير و يک نوع ابتکار علمى و حديثى است که از قريحه مخصوص معظم‌له منشا گرفته است. اين کتاب پر ارج (سنن النبي(ص)) در حدود سال 1350 ه-.ق به دست تواناى علامه مولف (علامه طباطبائي)، درست در هنگامى که در نجف سرگرم تحصيلات بودند به رشته تحرير درآمده است. مولف بزرگوار در تنظيم مطالب اين کتاب، زحمت فراوان کشيده و متجاوز از شصت کتاب حديثى نوشته بيش از چهل تن از دانشمندان اسلامى را ورق زده و بالاخره روايات سنن را از ميان هزاران حديث جمع‌آورى کرده و به اين صورت زيبا درآورده‌اند.از جمله کتابهايى که در تاليف کتاب سنن‌النبي(ص) مورد استفاده قرار گرفته‌اند عبارتند از: دراللئالى و غوالى (نوشته ابن ابى‌جمهور احسائي- ) مناقب (نوشته ابن شهر آشوب- ) عده‌الداعى و تحصين (نوشته ابن فهد حلي- ) کامل الزياره (نوشته ابن قولويه- ) مکارم الاخلاق (تاليف ابونصر، رضى‌الدين، حسن بن فضل طبرسي- ) کافر (تاليف ثقه‌الاسلام کليني) و ... .

بايد توجه داشت که مدارک اين کتاب تنها مولفات علما شيعه است و از کتب اهل‌سنت، جز چند حديث که از احياء العلوم (تاليف غزالي) و درالمنثور (تاليف سيوطي) نقل شده است، حديثى آورده نشده است.

مرحوم علامه طباطبايى (ره)، اين کتاب را براى ترجمه به دانشمند گرامي، آقاى محمدهادى فقهى سپرد که مترجم گرانقدر،‌هنگام ترجمه هرباب، به احاديث بسيار ديگرى برخورد نمود که از اعتبار لازم نيز برخوردار بود و از قلم شريف علامه افتاده بود. لذا آنها را به عنوان ملحقات به اصل کتاب افزود و بدين وسيله کتاب را کامل ساخت.

اصل کتاب،‌ شامل (21) باب و (411) حديث و ملحقات (23) باب و (507) حديث مى‌باشد که کلا (918) حديث در اين کتاب مذکور است و البته چند حديث از اصل کتاب، به دستور خود علامه مولف حذف گرديده است.

بعد از مترجم مذکور،‌ آقاى حسين استاد ولى نيز، به تصحيح و ترجمه کتاب سنن ‌النبي(ص) اقدام کرده است. اين کتاب،‌ به طور کلى شامل سه بخش از برنامه‌هاى حيات‌بخش زندگى رسول خدا(ص) مى‌باشد که عبارتند از:

1- آداب و سنن آن حضرت در ارتباط با خداى متعال (آداب عبادات و ادعيه و اذکار)،‌

2- آداب و سنن آن حضرت با طبقات مختلف مردم (آداب معاشرت)

3- آداب و سنن ديگر آن حضرت، مانند آداب سفر، غذا خوردن، پوشيدن لباس و امثال اينها که ما آنها را (آداب نفسى و فردي) مى‌ناميم.

در پايان، اميدواريم که اين کتاب (که با همه فخامت و اعتبارى که دارد، کمتر در دسترس علاقمندان قرار گرفته است)، مردم عزيز کشور اسلامى و ايمانى ما را هرچه بيشتر با راه و روش و آداب و سنن پيامبر اعظم(ص) خود آشنا سازد تا بتوانند برنامه زندگى خويش را براساس آن تنظيم کنند و از اين رهگذر، جامعه‌اى آداب‌دان و متخلق به اخلاق الهى داشته باشيم. ضمن آنکه باتوجه به نامگذارى امسال به نام پيامبراعظم(ص) از سوى مقام معظم رهبري، فرصت مناسبى است تا بيشتر با پيامبر گراميمان آشنا شويم.